Ўзини ёқиб юборишни васият қилган одам тўғрисидаги ҳадис
بسم الله الرحمن الرحيم
فهذا الرجل كان قد وقع له الشك والجهل في قدرة الله ـ تعالى ـ على إعادة ابن آدم، بعد ما أحرق وذرى، وعلى أنه يعيد الميت ويحشره إذا فعل به ذلك، وهذان أصلان عظيمان :
أحدهما : متعلق بالله ـ تعالى ـ وهو الإيمان بأنه على كل شيء قدير .
الثانى : متعلق باليوم الآخر وهو الإيمان بأن الله يعيد هذا الميت، ويجزيه على أعماله، ومع هذا فلما كان مؤمنًا بالله في الجملة، ومؤمنًا باليوم الآخر في الجملة، وهو أن الله يثيب ويعاقب بعد الموت، وقد عمل عملا صالحًا ـ وهو خوفه من الله أن يعاقبه على ذنوبه ـ غفر الله له بما كان منه من الإيمان بالله، واليوم الآخر والعمل الصالح .
<مجموع فتاوى ابن تيمية (التفسير)1/417 >
Ибн Теймия айтади:
«У одамда Аллоҳ уни қайта тирилтиришига ва унинг жасади ёниб, кули сочилиб кетгандан кейин қайта йиғилиши тўғрисида шубҳа ва жаҳолатнинг ўрни бор эди. Бу масъала икки буюк асосга бориб тақалади:
Биринчиси: Аллоҳга таълуқлик бўлиб, бу эса Аллоҳ барча нарсага қодир деб эътиқод қилиш.
Иккинчиси: Охират кунига иймон ва унга ишонишга таълуқлик бўлиб, Аллоҳ бу одамни қилмишларига яраша ҳисоб-китоб қилиб, жазо ва мукофотини беришлигига ишонишдир.
Аммо шу билан бирга у Аллоҳнинг қудратига ишонар эди, шунингдек охират кунига, ўлимдан кейин Аллоҳ жазо ва мукофот беришига умумий равишда (тафсилотларсиз) ишонар эди. Ундан ташқари у қилган яхшилиги сабали – Аллоҳ уни гуноҳлари учун жазолашини билиб қўрққанлиги сабабли, Аллоҳнинг қудратига ва охират кунига умумий иймони бўлганига ва яхши амаллари бўлганига Аллоҳ уни кечириб юборди».
(Маджмуъ ул Фатауа)
Мана яна:
جامع الرسائل — ابن تيمية ]1/159
فهذا الرجل قد وقع له الشك والجهل في قدرة الله تعالى على إعادة من يصل إلى الحالة التي أمر أهله أن يفعلوها به، وإن من أحرق وذري لا يقدر الله أن يعيده ويحشره إذا فعل به ذلك، وأنه ظن ذلك ظناً ولم يجزم به.
وهذا أصلان عظيمان: أحدهما متعلق بالله وهو الإيمان بأنه على كل شيء قدير، والثاني متعلق باليوم الآخر وهو الإيمان بأن الله يعيد هذا الميت ولو صار إلى ما يقدر صيرورته إليه مهما كان فلا بد أن الله يحييه ويجزيه بأعماله، فهذا الرجل مع هذا لما كان مؤمناً بالله في الجملة ومؤمناً باليوم الآخر في الجملة وهو أن الله يثيب ويعاقب بعد الموت فهذا عمل صالح وهو خوفه من الله أن يعاقبه على تفريط غفر له بما كان معه من الإيمان بالله واليوم الآخر، وإنما أخطأ من شدة خوفه، كما أن الذي وجد راحلته بعد إياسه منها أخطأ من شدة فرحه.
[ جامع الرسائل — ابن تيمية ]1/159
مجموعة نادرة تقع مطبوعتها في (513) صفحة. جمعها شيخ الشام الشيخ جمال الدين القاسمي،
Ибн Теймия айтади:
«У одамда Аллоҳ уни қайта тирилтиришига ва унинг жасади ёниб, кули сочилиб кетгандан кейин қайта йиғилиши тўғрисида шубҳа ва жаҳолатнинг ўрни бор эди. Бу масъала икки буюк асосга бориб тақалади:
Биринчиси: Аллоҳга таълуқлик бўлиб, бу эса Аллоҳ барча нарсага қодир деб эътиқод қилиш.
Иккинчиси: Охират кунига иймон ва унга ишонишга таълуқлик бўлиб, Аллоҳ бу одамни қилмишларига яраша ҳисоб-китоб қилиб, жазо ва ажрини беришлигига ишонишдир.
Аммо шу билан бирга у Аллоҳнинг қудратига ишонар эди, шунингдек охират кунига, ўлимдан кейин Аллоҳ жазо ва мукофот беришига умумий равишда (тафсилотларсиз) ишонар эди. Ундан ташқари у қилган яхшилиги сабали – Аллоҳ уни гуноҳлари учун жазолашини билиб қўрққанлиги сабабли, Аллоҳнинг қудратига ва охират кунига умумий иймони бўлганига ва яхши амаллари бўлганига, Аллоҳ уни кечириб юборди.
Дарҳақиқат у одам қўрқувнинг қаттиқлигидан хатога йўл қўйган эди, ҳудди (аъробий тўғрисидаги ҳадисда келган) туясини йўқотиб қўйиб, ундан умидини узган маҳал қайта топган одам қувончини қаттиқлигидан хато қилгани каби». “Жамиъур Росаил” 1/159 Шайх Жамалуддин Ал Қосимий тўплаган 513 бетдан иборат нодир нашр.
هذا الرجل لم يشك في صفة من صفات الله، وإنما شك في تعلق الصفة ببعض الأفراد، فهو لم يشك في القدرة أصلا، ولو شك في قدرة الله لكفر ولم ينفعه إيمانه، إذا قال: أنا لا أدري هل الله قدير أم ليس بقدير؟ يعني شك في أصل القدرة، فهذا يكفر، أما شك هذا ففي نعلُّق القدرة بإعادة الأجزاء، وهذا فرد من الأفراد التي تتعلق بها القدرة، ومعلوم عندنا أنَّ من أنكر فردا من الأفراد في أصلٍ ليس كافرا، وإنما هو على ذنب عظيم.
لهذا نقول: هذا الرجل شك في فرد من أفراد القدرة، فرد من أفراد تعلق القدرة بذلك الفرد ولم يشك في قدرة الله أصلا،
صالح بن عبد العزيز آل الشيخ شرح كشف الشبهات17/358
“Уламолар ушбу ҳадиснинг шарҳида ихтилофларга борганлар. Шаръий ақида манҳажи ва фиқҳига асосланган бу ҳадиснинг таҳлили шуни кўрсатадики, бу одам Аллоҳнинг бирор бир сифатида шубҳа қилмаган эди, аммо унинг шубҳаси фақат у сифатларнинг зоҳирий кўриниш шаклида эди (фуруъуддин – диннинг тафсилотларида). У Аллоҳнинг қудратида заррача ҳам шубҳа қилмаган эди. Агарда у одам Аллоҳнинг қудратига шубҳа қилганда эди, у одам куфрга тушган бўлиб ва унга кофир бўлганлиги ёрдам бермаган бўлар эди.
Яъни биз айтмоқчи бўлган нарса шуки, аслнинг бирор бир кўриниш шаклидаги шубҳа, аслнинг ўзида бўлган шубҳа каби эмасдир”
“Шарҳ кашфуш шубуҳат лий Солиҳ ибн Абдулазиз Оли Шайх” 17/358
وَقَالَ أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ
رَحِمَهُ اللَّهُ :، قَالَ : وَقَدْ يُسْأَلُ عَنْ هَذَا ، فَيُقَالُ : كَيْفَ يُغْفَرُ لَهُ وَهُوَ مُنْكَرٌ لِلْبَعْثِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى إِحْيَائِهِ وَإِنْشَائِهِ ؟ فَيُقَالُ : إِنَّهُ لَيْسَ بِمُنْكِرٍ ، إِنَّمَا هُوَ رَجُلٌ جَاهِلٌ ظَنَّ أَنَّهُ إِذَا فُعِلَ بِهِ هَذَا الصَّنِيعُ تُرِكَ ، فَلَمْ يُنْشَرْ وَلَمْ يُعَذَّبْ ، أَلا تَرَاهُ يَقُولُ : فَجَمَعَهُ ، فَقَالَ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ ؟ فَقَالَ : مِنْ خَشْيَتِكَ فَقَدْ بَيَّنَ أَنَّهُ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، فَعَلَ مَا فَعَلَ خَشْيَةً مِنَ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا بَعَثَهُ ، إِلاَّ أَنَّهُ جَهِلَ فَحَسِبَ أَنَّ هَذِهِ الْحِيلَةَ تُنْجِيهِ مِمَّا يَخَافُهُ
«Абу Сулаймон Ал Ҳаттобий роҳимаҳуллоҳ айтади:
«Бу ерда бир савол туғилади: Қиёмат ва охират кунини, Аллоҳнинг ҳаёт беришини ва қайта тирилтиришини инкор қилган одам қандай қилиб кечирилган бўлиши мумкин деган?
Жавоби эса қуйдагича: У одам бу нарсани инкор қилмаган эди; у фақатгина жаҳолати сабабли, у айтган ҳолда (жасади ёқиб юборилиб, кули сочиб юборилса агар) у одам Аллоҳ тарафидан тарк этилиб, яъни қайта тикланмайди ва жазоланмайди (яъни Аллоҳ кечириб юборади) деб ҳисоблаган эди. Ахир кўрмайсизми, Аллоҳ уни қайта тиклаб, тирилтириб: “Нимага бундай қилдинг?” деганда, у одам: “Сенга нисбатан бўлган қўрқув сабабли!” деб жавоб берган эди.
Бу ердан кўриниб турибдики, у одам Аллоҳ(қудрати)га ишониб Аллоҳ уни тирилтирганида аҳволи ёмон бўлишидан қўрқиб, бу ишни қилган эди (яъни у умуман аслида Аллоҳ уни қайта тирилтиришига ишонган эди). Аммо жаҳолати туфайли, бу ҳийлага қўл урсам, қўрққан нарсамдан қутилиб қоламан деб ўйлаган эди».
“Ал Асмау вас Сифаат” 2/493, Байҳақий (ҳижрий 458)
المؤلف : أحمد بن الحسين بن علي بن موسى أبو بكر البيهقي
قَالَ الشَّيْخُ أَحْمَدَ ، رَحِمَهُ اللَّهُ : فَالرَّجُلُ الَّذِي أَسْرَفَ عَلَى نَفْسِهِ كَانَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، وَبِالْبَعْثِ وَلَكِنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُ إِذَا فُعِلَ بِهِ مَا أَمَرَ بِهِ لَمْ يُعَذَّبْ ، فَغُفِرَ لَهُ بِمَخَافَتِهِ وَقَوْلُهُ : فَوَاللَّهِ لَئِنْ قَدَرَ عَلَيَّ ، يَعْنِي : لَئِنْ هَذِهِ لَيُعَذِّبَنِّي ظَنًّا مِنْهُ بِأَنَّهُ إِنَّمَا يُعَذَّبُ إِذَا كَانَ عَلَى حَالِهِ ، فَإِذَا أُحْرِقَ وَتَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهُ لَمْ يُعَذَّبْ وَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُ جَهْلا
Шайх Аҳмад деди: “У одам Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган эди. Фақатгина, у одам шундай қилса жазодан қутилиб қоламан деб ўйлаган эди ва шу қўрқуви учун авф этилди. (Шунингдек уни, Аллоҳнинг қудрати ва охиратга умумий равишда ишонганига) унинг: “Агарда Аллоҳ мени жазолашни тақдир қилса” деган сўзи далолат қилади. Яъни у одам агарда унинг жасади шу туришда кўмилса, жазоланишини билар эди. Аммо у агарда ўзини жасади ёниб, кули сочиб ташланса, бу жазодан қутилиб қоламан деган хаёлга борган эди. Унинг жаҳолати шу нуқтада эди”.
“Ал Адаб” Муаллиф: Аҳмад ибн Ҳусейн ибн Али ибн Муса Абу Бакр Ал Байҳақий
Ибн Абдуллоҳ Ас Синдий ( 1725ҳ.й вафоти) Ан Насоий ҳадислар тўпламига қилган шарҳида шундай дейди:
“Бу ердан у одам Аллоҳнинг қудратига шубҳа қилди ва кофир бўлди деб бўлмайди, ундай бўлса (кофир) қандай кечирилган бўлар эди!? У одам Аллоҳнинг асл (тасаввур қилишга) мумкин бўлган қудратида шубҳа қилмаган эди. У буни (куйиб кул бўлиб юбориб ҳамма ерга сочилган жасадди тўплашни) ҳеч ҳам (ҳаётда) мумкин бўлмаган нарса деб ҳисоблаган эди ва бу нарса мумкин бўлган нарсалигида ҳеч қандай қатъий шаръий далилларга эга эмас эди. Шунинг учун ҳам кечирилган эди. Куфр эса фақат биринчисидир (яъни ҳаётда мумкин бўлган нарсада Аллоҳнинг қудратига шубҳа қилиш), аммо иккинчиси эмас.
Шунингдек яна, қаттиқ қўрқув оқибатида, унинг онги ишдан чиққан эди ва бу пайт у айтган ва қилган ҳамма нарса, унинг фойдасига ёки зарарига эканлиги аҳамият касб этмайди. Бу ҳудди одам ҳаётига хавф туғилганда, энг заиф сабабларга ҳам балки фойда бериб қолар деб қаттиқ ёпишаётган одам кабидир. Шундай қилиб унинг сўзи ва амаллари бунақа пайт ақлдан озган киши ҳукмида бўлади (у одам бу гапларни ўлими яқинлашганда айтган эди)”
“Ҳашиятус Синдий Аълан Насаий”
Ибн Теймия ва бошқа уламоларнинг сўзидан кўриниб турибдики, у одам Аллоҳнинг қудратига ва охиратга ижмолий (яъни умумий равишда) ишонган эди. Унинг бу масъаладаги билмаслиги фақат тафсилотларда (фуруъда) эди. Аммо бу нарса қудрат аслга (диннинг асосларига) тегишлилигини бузмайди, ҳудди ширкнинг тафсилотлари (кичик ширк) мавжудлиги, ширкнинг ўзи (ката ширк) аслдан эканлигини бузмагани каби.
Аммо шундай уламолар ҳам борки, улар бу истисновий воқеани (ушбу одам воқеасини) асл қилиб олганлар, аммо бу ҳадисни бошқа йўл билан тушунтирадилар, бундай олимлардан бири имом Ат Тоҳавийдир:
Абу Жаъфар Аҳмад бин Муҳаммад бин Салама бин Абдулмалик бин Салама Ал Азди Ал Масри (229 ҳижрийда таваллуди) Ат Тоҳавий исми билан машҳур бўлиб, машҳур “Мушкилул Асар” ақида китобининг муаллифидир. У ерда у киши хоссатан тушунилиши қийин бўлган ҳадисларни йиғиб, уларни баён қилиб берганлар ва бу ҳадис учун алоҳида бир боб очганлар:
“Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ўзининг ўлимидан сўнг уни ёқиб юбориб, кулини эса ҳам қуруқликда ва ҳамда денгизда сочиб юборишини ўғилларига васият қилган ва шу билан бирга Аллоҳ тарафидан авф этилган одам тўғрисидаги боб”
У киши у ерда бу ҳадисни олтита саҳобадан (Абу Бакр Ас Сиддиқ, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Абу Саъид, Салмон, Абу Ҳурайра) ва шунингдек Муавия бин Ҳайда исмли кишидан ва тўққиз хилдаги талқинда келтиради (463-471 ҳадислар). Эътиборли жиҳати шуки, фақатгина Муавиядан келган талқингина, қолган олтита саҳобанинг талқинига зид бўлиб, жаҳолатга узр берадиганларга маъқул келади, аммо унинг ҳам ўзига яраша баёни бор. Ундан кейин Тоҳавий нимага Муавиядан келган талқин олинишга яроқсизлигини тушунтиради, аммо ундан олдин ҳамма тарафидан қабул қилинган, олтита саҳобадан келган талқинга кўз ташласак:
Мушкилул Асар
Ҳадис № 463: Абу Бакр розиаллоҳу анҳудан, у одамнинг сўзлари қуйдагидай ривоят қилинган:
«فوالله لا يقدرعلي رب العالمين أبدا »
“Аллоҳга қасамки, оламлар Робби мени таъқиб қилмайди (мени ўз ҳолимга қўяди)” (жаҳолатга узр берадиганларнинг таржимаси эса: “Оламлар Робби мени жазолай олмайди (қудрати етмайди)” эди)
Биз бундай иш (ўз жасадини ёқишни васият қилиш) у замонларда жоиз бўлганлигининг эҳтимоли бор бўлган деб топамиз. Бу иш Аллоҳга тақарруб (яқинлик) ҳосил қилиш сабаби эди. Ҳудди бизнинг умматда, баъзилар ўзларини қабрга қўйилганда юзини ерга теккизиб қўйишни васият қилиб, шу билан Аллоҳнинг озгина бўлса ҳам раҳматидан насибадор бўлишни истаганлари каби. Ўша даврдаги одамлар охират азобидан қўрқиб, тириклигида ўз жасадларини ана шундай қилиб (ёқиб, кулини сочиб) ташлашни васият қилар эдилар ва шу билан Аллоҳ уларни гуноҳларини авф этишига умид қилар эдилар.
Бир киши эътироз билдириб шундай деди:
— “Қандай қилиб сен бу ҳадисни бундай шарҳлашинг мумкин? Қандай қилиб бу одамнинг васияти унинг иймондан чиқармаслиги мумкин? Ахир бу васиятда (узр берувчиларнинг таржимасида) “Оламларнинг Робби мени ҳеч ҳам азоблай олмайди!” дейилган эди-ку! Кимда ким Аллоҳнинг мутлоқ қудратини инкор қилса, шу билан кофир бўладику ахир!”
Бизнинг бу одамга жавобимиз қуйдагича бўлган эди:
— “Васият қилувчининг васиятидаги «فوالله لا يقدر علي رب العالمين أبدا» сўзлар, у одам Аллоҳнинг мутлоқ қудратини тан олмаслик маъносида бўлмаган. Агарда бу сўзларнинг маъноси шундай бўлганда эди, албатта у одам кофир бўлган бўлар эди ва бундай одамни Аллоҳ кечириб жаннатга киргизмаган бўлар эди, ахир Аллоҳ Ўзига бошқа кимнидир тенг қилганларни (ширк, куфр) кечирмас. Аммо унинг бў сўзларининг маъноси, таъқиб қилмоқ, тор қилмоқ, қисмоқ маъносида бўлган, яъни:
“Аллоҳ мени таъқиб қилмайди, ўз ҳолимга қўяди, ҳолимни тор қилмайди…”.
Сўзлаган сўзимизга эса далил (қодаро сўзининг қисмоқ/тор қилмоқ маънога эгалигига): “Бас, қачон Роббиси синаш учун ризқини тор қилиб қўйса: «Роббим мени хорлади», дейдир” оятидир. 89/16
Шунингдек Зуннуннинг (Юнус алайҳиссалом): “Бас, у Бизни ўзига (ер юзини) тор этмайди, деб гумон қилди” сўзлари. 21/87
Шунингдек: “Аллоҳ хоҳлаган кишисининг ризқини кенг қилур ва (хоҳлаганиникини) тор қилур” оятидир. 13/26
Биз ушбу воқеадаги васият қилувчи кишининг сўзлари ҳам юқорида келтирилган оятлардаги маънога эга эди деймиз.
Шунингдек бу ҳадис бошқа ровий ва жумлалар билан ҳам фарқ қилган ҳолда, аммо айни маънода ривоят қилингандир. (Сўнгра Тоҳавий ушбу ҳадисларнинг матнларини ривоят қилади, биз эса фақатгина долзарб бўлган сўзларни ва бор бўлса, Тоҳавийнинг шарҳларини зикр қилиб ўтамиз)
Ҳадис №: 464 Ҳузайфадан, у одамнинг сўзлари қуйдагича ривоят қилинган:
«فإن الله يقدر علي يعذبني » — «Агарда Аллоҳ мени таъқиб қилса, мени азоблайди».
Ҳадис №: 465 Ҳузайфадан, у одамнинг сўзлари қуйдагича ривоят қилинган:
«فإن الله يقدر علي لم يغفر لي» — «Агарда Аллоҳ мени таъқиб қиладиган бўлса, мени азоблайди».
«فإن الله يقدر علي لم يغفر لي» сўзининг маъноси, бизнинг фикримизча Аллаху Аълам, шундайдир:
«فإن الله يضيق علي لم يغفر لي » — «Агарда мени Аллоҳ (ишимни) қисадиган бўлса, кечирмайди».
Ҳадис №: 466 Абу Саъид Ал Худрийдан, бу ҳадисда у одамнинг сўзи учинчи шахсда келиб, Қатода тарафидан қуйдагидай келади:
«وإن يقدر عليه يعذبه» — «Агарда Аллоҳ уни таъқиб қилса, азоблайди»
Ҳадиснинг маъноси ушбу бобда келтирилган, ундан олдин келган ҳадисларнинг маъноси билан бир хилдир.
Ҳадис №: 467 Абу Ҳурайрадан (У ерда бу сўзлар мавжуд бўлмай, фақатгина унинг кулини сочиб юборишларини буюрган эди).
Ҳадис №: 468 Абу Ҳурайрадан бу одамнинг сўзлари қуйдагича ривоят қилинган:
«فوالله لئن قدر الله علي ليعذبني عذابا لا يعذبه أحدا من خلقه»
— «Аллоҳга қасамки! Агарда мени Аллоҳ таъқиб қилса, мени ҳали ҳеч қайси махлуқотини азобламаган азоб билан азоблайди».
Ҳадис №: 469 Абу Ҳурайрадан, у ерда яна бу одамнинг сўзлари қуйдагича ривоят қилинган:
«فوالله لئن قدر الله عليه ليعذبنه عذابا لا يعذبه أحدا من العالمين»
— «Аллоҳга қасамки! Агарда уни Аллоҳ таъқиб қилса, уни ҳали ҳеч қайси махлуқотини азобламаган азоб билан азоблайди».
Ҳадис №: 470 Абу Ҳурайрадан (У ерда бу сўзлар мавжуд бўлмай, фақатгина унинг кулини сочиб юборишларини буюрган эди, аммо 467 рақам остидаги ҳадис матнидан бироз фарқли )
Ҳадис №: 471 Муавиядан, бу одамнинг сўзлари қуйдагича ривоят қилинган:
«لعلي أضل الله» — «Балки мен Аллоҳни йўлдан ура оларман (яъни қийин аҳволга сола оламан)»
кўриниб турганидай бу сўзларни олдинги ҳадислардаги талқинларда келганидай ҳеч ҳам яхши маънода тушуниб бўлмайди, аммо бу нарса жаҳолат билан узр берувчиларга ҳеч нарса бермайди, сабаби бошқа таъвил мавжуд бўлиб, ушбу таъвил бу ҳадис учун энг тўғри шарҳ бўлиши керак ва бу тавъвилни ҳам Ибн Ҳажар танлагандир. Бу сўзни у одам Аллоҳга нисбатан қаттиқ қўрққан ҳолда бўлиб, ақли-ҳуши жойида бўлмаган пайт айтган бўлган, ҳаммага маълумки ақли-ҳуши йўқолган одамнинг амалларига масъулият юклатилмайди.
Тоҳавий эса бу талқиндаги ҳадисни умуман қабул қилмайди, бунга сабаб бу ҳадис қолган олтита саҳобадан келган ҳадисларга мос келмаслигидир:
Бу ҳадисда “балки Аллоҳ мени таъқиб қилмас” сўзлари ўрнига «балки мен Аллоҳни йўлдан ура оларман (яъни қийин аҳволга сола оламан)» сўзлари келган. Аммо бундай кўринишда келган ҳадисни бошқа бирор жойда топа олмадик. Бундай талқиндаги ҳадисни росулуллоҳдан (с.а.в) фақатгина «Балки мен Аллоҳни йўлдан ура оларман (яъни қийин аҳволга сола оламан)» Муавия ибн Ҳайда исмли киши ривоят қилади.
У киши (саҳоба бўлмай туриб) Абу Бакр Ас Сиддиқ, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Абу Саъид, Салмон ва Абу Ҳурайралардек машҳур саҳобалардан келган ҳадис талқинига нисбатан тескари талқин билан келган.
Кейин Тоҳавий тафсилотларга берилиб баён қилгандан сўнг шундай дейди: олти киши зеҳн жиҳатдан бир кишига нисбатан устунликка эгадир.
Яна бўлиши мумкинки, бир одамнинг ҳадисининг маъноси қолган росулуллоҳга (с.а.в) яқин бўлган олти саҳобадан келган ҳадиснинг маъноси кабидир, аммо тескариси бўлиши мумкин эмас. Сабаби саҳобалар бу ҳадисни ҳар хил вақтда ва бир бирларига мос келадиган бир ҳил маънода ривоят қилганлар. Бу нарса уларни росулуллоҳдан айнан шундай тарзда эшитганликларига ва зеҳнларида айнан шундай сақлаганликларига далолат қилади. Муавияга келадиган бўлсак, у одам саҳобалардай талқинда эшитган бўлиб, аммо « إن يقدر الله علي » жумласидаги “мени таъқиб қилса” сўзини, “Балки мен Аллоҳни йўлдан ура оларман (яъни қийин аҳволга сола оламан)” деб тушуниб, уни бошқа унга ўхшаш бўлган синоним жумла орқали ривоят қилган. Аммо росулуллоҳнинг (с.а.в.) ўзлари бундай маънода айтмаган бўлганлар, бу сўзни “таъқиб, сиқиш, тор қилиш, қисиш” маънода айтганлар.
Шунинг учун Муавиядан келган ҳадис ҳам, қолган олтита саҳобадан келган ҳадисларнинг маъносига эга. Қайтарамиз, олтита яқинроқ бўлган саҳобалардан келган ҳадис, авлороқдир. Устига устак, уларнинг ичида Абу Бакр розиаллоҳу анҳу бор бўлиб, бу саҳобага ва Умарга розиаллоҳу анҳу росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзалридан кейин эргашишликни буюриб кетган эдилар.
Муваттонинг “Мунтаҳо” номли шарҳида айтилади:
Бу одам Аллоҳни қийин аҳволга солмоқчи бўлиб, ўзининг кулини ярмини қуруқликка ва ярмини денгизга сочиб юборишликни буюрган деб ўйлашлик хато бўлади. У одам Холиқ бўлган зот уни ушбу қилган иши учун қайта тирилтира олмайди деб ишонганлиги тўғри фикр эмас. Чунки ким бундай нарсага ишонса куфрга кирган бўлади. Аллоҳ эса кофирларни кечирмайди, қуйдаги оятда келгандай:
«إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ»
“Албатта Аллоҳ Унга ширк қилганларни кечирмайди, аммо ундан паст бўлган (гуноҳни) ҳоҳлаганига кечиради”
Ибн Ал Жавзий айтади: “Қудрат сифатини тан олмаслик – ижмоъ ила куфрдир (яъни фақат ижмоъ қилиш учун уламолар йиғилгандан кейин эмас, ижмоъ ила дегани у нарсада ижмоъ мавжуд дегани” (Фатҳул Борий, Ибн Ҳажар)
Ибн Аббос Ал Қуртубий «Муфҳим» (22/118)да айтганки:
ولا يختلف المسلمون في أن من جهل أو شك في كون الباري تعالى عالما به وقادرا على إعادته كافر
“Мусулмонлар ким Ал-Борийни (Аллоҳни) уни билиб туришига ва уни қайта тирилтиришига қодирлигини билмаган, ёки шубҳа қилган кишини кофирлигида ихтилоф қилмаганлар”.
-аҳамият беринг, у (Қуртубий) фақатгина: “ким Аллоҳнинг илмини ва ҳамма нарсага қодирлигини инкор қилган одамнинг кофирлигида мусулмонлар ихтилоф қилмаган ” демаяпти, унинг ўрнига у одам, ким шубҳа қилган бўлса ҳам кофир бўлиб, тавҳидга ҳеч қандай алоқаси йўқлигини айтяпти.
Ибн Ҳажар ҳар хил фикрларни зикр қилган ва қуйидагиси улардан биридир:
وَلَعَلَّ هَذَا الرَّجُل قَالَ ذَلِكَ مِنْ شِدَّة جَزَعه وَخَوْفه كَمَا غَلِطَ ذَلِكَ الْآخَر فَقَالَ أَنْتَ عَبْدِي وَأَنَا رَبّك
Балки бу одам у нарсани қаттиқ қўрқув ва ҳавотир сабабли айтгандир, ҳудди бошқа бир одам: “Сен менинг қулимсан, мен еса Сенинг роббингман” деганидай. “Фатҳул Борий, Ибн Ҳажар”
Шундан сўнг айтади:
وَأَظْهَر الْأَقْوَال أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ فِي حَال دَهْشَته وَغَلَبَة الْخَوْف عَلَيْهِ حَتَّى ذَهَبَ بِعَقْلِهِ لِمَا يَقُول ، وَلَمْ يَقُلْهُ قَاصِدًا لِحَقِيقَةِ مَعْنَاهُ بَلْ فِي حَالَة كَانَ فِيهَا كَالْغَافِلِ وَالذَّاهِل وَالنَّاسِي الَّذِي لَا يُؤَاخَذ بِمَا يَصْدُر مِنْهُ
Ҳақиқатга энг яқини шуки, у одам бу сўзни даҳшатга тушиб қолганда айтгани бўлиб, у маҳал қўрқув унинг онгини тўла назоратга олиб, нима деётганини ўзи билмаган эканлигидир. Яъни аслида у одам ўзи айтган гапни қасд қилмаган эди. Шундай қилиб у одам тушунмаётган одам ҳолатига кириб қолган эди. Одамлар бундай ҳолатда айтган сўзлари ва қилган амалларига жавобгар эмаслар. (Фатҳул Борий,Ибн Ҳажар).
Имом Нававийнинг Имом Муслим ҳадисларига қилган шарҳи:
Биринчи шарҳ:
لَئِنْ قَدَرَ عَلَيَّ — сўзлари бу ерда “Агарда мени таъқиб қилса” маъносини билдиради.
لَئِنْ قَدَّرَ عَلَيَّ —ва яна “агарда мени жазолашни тақдир қилса”, яъни “агарда мени жазолашга қарор қилса” деган маънодадир.
Бу ҳолатда “қоддаро” ва “қодаро” (биттаси шадда билан, иккинчиси шаддасиз) сўзлари бир хил маънони англатади.
Иккинчи шарҳ:
إِنْ قَدَرَ сўзи бу ерда ضَيَّقَ — сиқиш, қисиш, тор қилиш, таъқиб қилиш маъносида келади.
قَدَرَ сўзини бу тарзда ишлатилишига далил, қуйдаги оятдир:
«فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقه» — « қачон Роббиси синаш учун ризқини тор қилиб қўйса ».
Шунингдек бу яна қуйдаги оятнинг бир маъноси ҳамдир:
«فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِر عَلَيْهِ» — «Бас, у Бизни ўзига (ер юзини) тор этмайди, деб гумон қилди». — 21/87
Бошқа олимлар айтдиларки:
(Муавиядан келган) жумла тўғри маънога эгадир, аммо у одам бу сўзларни ўзи нима деяётганини билмаган ҳолда айтган эди ва у киши айтган сўзидаги маънони қасд қилмаган эди. Бу сўзни у одам қаттиқ қўрқув ва даҳшат ҳолатида айтган эди, бу ҳолатда одам ўзи нима деяётганини ва нима қилаётганини билмаган ҳолат бўлади. Шунинг учун бу одам, ақл ва ҳушини йўқотган ва унутган киши ҳукмидадир, ундайлар жавобгарликка тортилмайдилар.
Унинг сўзи ҳудди ўзининг туясини топиб олиб, қаттиқ ҳурсандлигидан: “Сен менинг қулимсан, мен эса Сенинг роббингман” деган одамнинг сўзи кабидир. Шунинг учун бу одам қаттиқ қўрқув остида тили куфрга кетиб қолгани сабабли куфрга тушмайди.
Бошқа олимлар эса, бу жумлани арабларнинг мажозий жумласидандир деганлар, ҳудди тўғри айтилган сўз шубҳани билдиргандай, аммо комил ишонч назарда тутилгани каби.
Қуръонда бунга: “Албатта, биз ёки сиз ҳидоятда ёхуд очиқ-ойдин залолатдадирмиз” (34/24) ояти мисол бўла олади. Кўриб турганимиздай бу жумлани ташқаридан кўриниши шубҳани билдиргандай, аммо аслида комил ишонч назарда тутилган.
Шунингдек яна у киши ўзини бу ҳолатга солишидан мақсади шу эдики, умри давомида қилган гуноҳлар ва фаҳшлар сабабли, ўзига бир жазо ва хорлик бўлишини ҳоҳлаб, ўғилларига (ўзини ёқиб, кулини кўкка совуришни) васият қилган эди. Шу билан Аллоҳнинг раҳмати ва мағфиратига сазовор бўлмоқчи эди деган фикр ҳам олдинга сурилган.
Абу Ал Валид Ал Андалусий “Ал Мунтаҳа шарҳул Муватто” (2/70) шундай дейди:
فقال «من خشيتك يا رب وأنت أعلم« وهذا يدل على إيمانه وعلمه بصفات الله تعالى وأنه أعلم منه بمقصده ومعتقده فكيف يظن مع هذا أنه لا يقدر على إعادته؟
“У одам: “Сенга бўлган қўрқувим сабабли, эй Роббим Сен яхшироқ билгувчисан” деган сўзи, унинг Аллоҳнинг исм ва сифатларини билишига далолат қилади. Аллоҳ у кишининг нийяти ва эътиқоди қандай эканлигини билган одам, қандай қилиб У зот уни қайта тирилтираолмаслигини билмаслиги мумкин?”
Ибн Фаруқ Ал Асбаҳоний у киши тўғрисида “Мушкилул ҳадис ва баянуҳу” (300 бет) шундай деган эди:
ولما قيل في الخبر إن الله تعالى يغفر له وقد علم أنه لا يغفر للكافرين وجب أن يحمل لفظه على تأويل صحيح لا ينافي المعرفة بالله ولا يؤدي إلى الكفر
“Ҳадисда айтилганидай, Аллоҳ уни кечирган бўлиб, Аллоҳ кофирларни кечирмаслиги эса ҳаммага маълумдир. Шунинг учун бу жумлани Аллоҳнинг илмини инкор қилмайдиган ва куфрга эгмаган маънода тушинтиришлик лозимдир”
— бошқа сўзлар билан айтганда, бу ҳадисдаги инсон ақли ва ҳуши жойидалиги ҳолатда катта куфр сўзни айтган ва Аллоҳ шунга қарамай кофир бўлган бўлса ҳам кечирган деб тушунмаслик лозим. Ёки яна, одам токи тавҳидни ва куфр нималигини ўрганмагунча, куфр сўз сўзласа ҳам, кофир бўлмайди деб ҳам тушунмаслик лозим (чунки у одам ҳали исломга кирмаган бўлади).
Абул Аббос Ал Қуртубий “Муфҳим” (9/496) айтади:
فقال:» خشيتك يا رب «. فلو كان جاهلا بالله، أو بصفاته، لما خافه، ولما عمل شيئا لله
“(у одам) айтди: “Сенга нисбатан қўрқув сабабли, эй Роббим”. Агарда у одам Аллоҳни танимаганда эди, ёки унинг сифатларини билмаганда эди, Аллоҳдан қўрқмаган бўлар эди ва Аллоҳ учун ҳам ҳеч нарса қилмаган бўлар эди”
Ал Ироқийнинг “Тарҳул Тарҳиб” (4/242) бу ҳадис тўғрисида шундай дейилган:
وَكَيْفَ يَخْشَى اللَّهُ مَنْ لَا يَعْرِفُهُ؟
“Аллоҳни танимаган одам, қандай қилиб Аллоҳдан қўрқиши мумкин?”
Шунингдек Ал Ироқий ушбу ҳадис тўғрисида “Тарҳул Тарҳиб” (4/244) шундай дейди:
وَالشَّاكُّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى كَافِرٌ مَعَ كَوْنِ الْحَدِيثِ يَدُلُّ عَلَى إسْلَامِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا إخْبَارُهُ بِأَنَّهُ إنَّمَا فَعَلَ هَذَا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْكَافِرُ لَا يَخْشَى اللَّهَ تَعَالَى وَالثَّانِي إخْبَارُهُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِأَنَّ اللَّهَ غَفَرَ لَهُ وَالْكَافِرُ لَا يُغْفَرُ لَهُ«
“Аллоҳ таолонинг ҳамма нарсага қодирлигида шубҳа қилга киши кофирдир. Бу ҳадис у киши исломда бўлганлигига икки нарса билан далолат қилади. Биринчиси: Росулуллоҳ (с.а.в) у киши бу ишни Аллоҳга бўлган қўрқуви сабабли қилганини айтганлар, кофир эса Аллоҳдан қўрқмайди. Иккинчиси эса: Росулуллоҳ (с.а.в) у одамни Аллоҳ мағфират қилганини айтганлар, кофирлар эса мағфират қилинмайдилар.”
Ал Қуртубий “Ал Жамиъ ли аҳкамил қуръан” (11/332) шундай айтади:
وهذان التأويلان تأولهما العلماء في قول الرجل الذي لم يعمل خيرا قط لأهله إذا مات فحرقوه «فوالله لئن قدر الله على» الحديث فعلى التأويل الأول يكون تقديره: والله لئن ضيق الله علي وبالغ في محاسبتي وجزائي على ذنوبي ليكونن ذلك، ثم أمر أن يحرق بإفراط خوفه. وعلى التأويل الثاني: أي لئن كان سبق في قدر الله وقضائه أن يعذب كل ذي جرم على جرمه ليعذبني الله على إجرامي وذنوبي عذابا لا يعذبه أحدا من العالمين غيري. وحديثه خرجه الأئمة في الموطأ وغيره. والرجل كان مؤمنا موحدا. وقد جاء في بعض طرقه «لم يعمل خيرا إلا التوحيد» وقد قال حين قال الله تعالى: لم فعلت هذا؟ قال: من خشيتك يا رب. والخشية لا تكون إلا لمؤمن مصدق
“Уламолар ушбу (тавҳиддан бошқа) ҳеч қандай хайрли амал қилмаган одамнинг, ўғилларига айтган: “فوالله لئن قدر الله على” сўзларини икки хил таъвил қилганлар. Биринчи таъвилга биноан бу сўзлар қуйидагича маъно касб этади: “Аллоҳга қасамки, агарда Аллоҳ бу билан мени сиқувга олса, мендан ҳисоб сўраса, мени гуноҳларим учун жазоласа, у ҳолда ўшандай бўлади (жуда қаттиқ азоблайди)”. Шундан сўнг у одам қаттиқ қўрқув сабабли ўзини ёқиб юборишликка буюради.
Иккинчи таъвилга биноан эса: “агарда Аллоҳ ҳар бир гуноҳкорни ҳар бир гуноҳи учун жазолашни тақдир қилган бўлса, у ҳолда Аллоҳ мени қилган гуноҳларим ва ёмон ишларим учун ҳали ҳеч қайси оламларни азобламаган азоб билан мени азоблайди (оламдан мақсад – махлуқотлар). Имомлар бу ҳадисни Муватто китобида ва бошқа китобларда ривоят қилар экан, у одам муъмин ва муваҳҳид бўлган эди деганлар. Баъзи бир ривоятларда у одам “тавҳиддан бошқа ҳеч қандай яхши иш қилмадим” деган эди деб ривоят қиладилар”.
Аллоҳ у одамдан: “Нима сабабдан бу ишни қилдинг” деб сўраган маҳал, у айтадики: “Сенга нисбатан қўрқув сабабли эй Роббим” деб жавоб беради. Бундай қўрқув эса фақатгина тасдиқ қилувчи ростгўй муъминдагина бўлади.
Агарда яхшилаб назар солсак, Аллоҳ у кишидан “لم فعلت هذا؟” “бу ишни нима сабаблик қилдинг?” деб сўрайди. Яъни бу ўзини ёқиб юборишлик ва кулини кўкка совуриш амалини назарда тутаётган савол берган, валлоҳу аълам. Баъзи уламоларнинг фикрича агарда у одам куфр сўз айтган деб фараз қилсак ҳам, яққол кўриниб турибдики, у одам бу сўзларни қаттиқ қўрқув сабабли ақлу-ҳушидан ажралган маҳал айтган. Ва бундай ҳолатда одам айтган сўзига ҳисоб-ктоб қилинмайди. Ахир Аллоҳ ундан “нимага бу (куфр) сўзни айтдинг?” деб сўрамаяптику! Бу ерда икки ҳолатдан бири бўлиши мумкин: 1) У одам бу сўзни айтганида ақлидан ажралган ҳолда бўлган. 2) У одам айтган сўз куфр сўзи бўлмаган, балки бошқа олтита саҳобадан келган талқиндаги ҳадисларда келгани каби “тақдир қилса, тор қилса, қисувга олса” каби маънода айтган. Агарда нимага Аллоҳ амалидан сўради, аммо сўзи тўғрисида ҳисоб китоб қилмади деса, ахир иккиси бир пайт айтилган эдику дейилса, унақада айтамизки: “мени ёқиб кулимни кўкка совуринг” сўзи, “агарда Аллоҳ мени жазолашни тақдир қилса” сўзидан олдин айтилган бўлиб, ҳадисда икки сўз ораси қанча муддат орасида айтилгани зикр қилингани йўқ. Ундан ташқари биринчи сўзини ақли теран пайти айтилган бўлиб, иккинчиси эса ақлидан ажралгандан кейин айтилган бўлиш эҳтимоли ҳам катта. Ахир у одамга ўлим ҳозир бўлган эди, ундай ҳолатдаги одамда қайси гапини теран ақл билан ва қайси гапини ақлидан ажраган ҳолда айтганини ажратиш қийин. Агарда йўқ деб туриб олинса, бу сўзини у бир вақтда айтган, чунки одатда гаплар бир-бирига кетма-кет гапирилади деб турилса, айтамизки ундай бўлса бу унинг сўзлари куфр сўзлари бўлмаган ва бу фикримизни олтита саҳобадан келган ҳадислар ҳам тасдиқлаб турибди. Акс ҳолда у одам куфр сўз айтиб кофир бўлган бўлар эди, Аллоҳ эса кофирни кечирмаслигига қуръон, суннат ва мусулмонлар ижмоси далолат қилади.
Қуйдаги қуръондан келган яна икки мисол, юқорида зикр қилинган ўзини ёқишга буюрган обид киши ҳақидаги ҳадисга ўхшашдир. Кўпчилик инсонлар, нега у одам бу сўзларни айтса ҳам кофир бўлмади деб тушкунликка тушяптилар. Бизнинг фикримизча, қуйдаги зикр қилинган оятлардан кейин, мийяларида вужудга келган чигалликдан қутилишлари мумкин.
Бақара сурасининг 259 оятида Узейр алайҳиссалом тўғрисидаги воқеа зикр қилинади. Тўғри, баъзи бир уламолар бу ҳолат бошқа бир кофир одам тўғрисидаги воқеа дейишади, аммо бу фикр ин шаа Аллоҳ хато фикрдир. Жумҳур уламолар эса, бу одам пайғамбар, ёки Аллоҳ тарафидан юборилган элчи бўлган деган фикрдалар. Аллоҳ таоло айтади:
«Ёки шифтлари устига қулаган қишлоқдан ўтган кишига ўхшашни кўрмадингми? У: «Аллоҳ буни ўлимидан кейин қандай тирилтиради?» деди. Бас, Аллоҳ уни юз йил ўлдирди, сўнгра қайта тирилтирди. У зот:«Қанча ётднг?», деди. У: «Бир кун ёки бир куннинг баъзисича ётдим», деди. У зот: «Балки юз йил ётдинг, таомингга ва шаробингга назар сол, ўзгаргани йўқ ва эшагингга ҳам қара. Сени одамларга ибрат қилиш учун шундай қилдик. Ва суякларга назар сол, уларни қандоқ ҳаракатга соламиз ва уларга қандоқ гўшт кийгизамиз», деди. Унга равшан бўлганда: «Албатта, Аллоҳ ҳар бир нарсага қодирлигини билдим», деди.».
— Бу ерда Узейр алайҳиссалом албатта ўлимдан кейин қайта тирилишга шубҳа қилмаган эдилар, Аллоҳнинг қудратига шубҳа қилмаганлигинику айтмаса ҳам бўлаверади. Узейр алайҳиссаломнинг саволи ҳудди Иброҳим алайҳиссаломнинг саволи каби эди, бу нарса уларда қизиқувчанлик ва ўткир заковат сабабли юзага келган эди. Яъни улар фақатгина бу нарсаларни ҳаётда ўз кўзлари билан кўрмоқчи эдилар.
Ва бу сўзларимизга далил эса, айнан шу сурада келган ундан кейинг оятдир, у оятда энди Иброҳим алайҳиссалом қиссаси зикр қилинган, ҳудди ўзидан олдин келган Узейр алайҳиссаломнинг воқеаси тўғрисидаги оятни баён қилиб бериш учун келгандай.
Аллоҳ таоло айтади:
«Вақтики, Иброҳим: «Эй Роббим, менга ўликларни қандай тирилтиришингни кўрсат», деганда, У зот: «Ишонмадингми?» деди. У: «Албатта ундай эмас, лекин қалбим хотиржам бўлиши учун», деди. У зот: «Қушдан тўртта олгин-да, ўзингга тортиб, кесиб майдала, сўнгра улардан ҳар бир тоққа бўлакларини қўйгин, кейин уларни ўзингга чақир, ҳузурингга тезлаб келурлар ва билгинки, албатта, Аллоҳ азиз ва ҳаким зотдир», деди.»
— Ким ўзини ёқиб юборишга буюрган одам тўғрисидаги ҳадисни билса ва шарҳларини ўқиган бўлса, ундай одам ўша одам ва ушбу пайғамбарларнинг қиссаларидаги ҳолат таҳминан бир хил эканлигини тушуниши керак.
Сўзимизнинг сўнгида оламлар Роббиси Аллоҳга ҳамду санолар айтиб қоламиз.
TAVHID SAHIFASI 