Шубҳа: «Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб қабрпарастларни жаҳолати сабабли такфир қилмаганми?»

Шубҳа: «Ахир Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб қабрпарастларни жаҳолати сабабли такфир қилмаганку!»

بسم الله الرحمن الرحيم

Имом Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб Абдулқодир Жийлоний, Аҳмад Бадавийларнинг қабрига ёки Кавваз мақбарасига ибодат қилганларни, гўё такфир қилмаганлар дея, у кишининг рисоласидан кесилган ва таҳриф қилинган ўринларини баъзи муржиа ва жаҳмий тоифалардаги кишилар далил тарзида иқтибослар келтирадилар. Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобнинг барча китоблари қабрпарастларнинг куфри ва уларнинг такфир қилиш борасида эканини очиқ ва аниқ баён қилади, хусусан у кишининг бутун манҳажи ва ҳаёти шуни тақозо қилади ва ушбу нарса улар келтираётган нарсанинг мутлақо зидди экани очиқ ва ойдиндир. Бу нарсалар шайхнинг ақийдасини ва манҳажини билган кишилардан сир эмасдир.

Шуни билиш керакки, уламоларнинг сўзларини уларнинг ўзларининг ҳаётлари ва ақийдалари ҳамда ўзларининг муҳкам сўзларининг сояси остида тафсир қилиш ва тушиниш лозимдир.

Шунингдек эслатиб ўтиш керакки, шариатда далил Қуръон, Суннат ва ижмоъдир, лекин уламоларнинг сўзлари эмас ва уларнинг сўзлари очиқ ва аниқ далиллар билан собит бўлган куфр дейилган ҳукмни, ҳеч қачон бекор қилолмайди. Ундан ҳам ташқари, шайх улар келтираётган маънода айтмаганлар, бу эса навбатдаги жаҳмий ва муржиаларнинг у кишига қилган бўҳтонларидир.

Қуръонда муҳкам (аниқ ва очиқ бир маъно эга бўлган) ва муташобиҳ (тушиниш қийинроқ, бир неча маънога эга бўлган) оятлар мавжуддир. Кимни қалбида марази бўлса, ана ўшалар муташобиҳ бўлган оятларга эргашади. Ҳудди, Аллоҳ таъоло айтганидек:

هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَابِ

«У Сизга Китоб нозил қилган зотдирки, у (Китобдан) шу Китобнинг асли моҳияти бўлган муҳкам аниқ-равшан оятлар ҳам ва бошқа муташобиҳ — тушуниш қийин бўлган оятлар ҳам (ўрин олгандир). Энди дилларида ҳақ йўлдан оғиш бўлган кимсалар одамларни алдаб фитнага солиш ва ўз ҳавойи нафсларига мувофиқ таъвил-тафсир қилиш учун Унинг муташобиҳ оятларига эргашадилар. Ҳолбуки, ундай оятларнинг таъвилини ёлғиз Аллоҳгина билур. Илмда собит бўлганлар эса, унга иймон келтирдик, барчаси Раббимиз ҳузуридандир, дерлар. Ва фақат ақл эгаларигина эслайдилар» (Оли Имрон: 7).

Аллоҳ таъоло, инсонлар Аллоҳнинг оятлари борасида икки қисмга бўлинганликларини тушунтиради:

1 – Илмда собитқадам бўлган кишилар, бу оятларни қабул қиладилар ва уларга тўлиқ ҳолда ишонадилар, улар умумий нарсани хусусий билан, мукаммални чегарасиз билан, қисқа берилган нарсани батафсил ёритувчи далиллар билан боғлайдилар ва барча муташобиҳ ва чалкаш масъалаларни уларнинг аслига қайтарадилар, уларни таъвил қилмайдилар ва улар борасида келган саҳиҳ далилларнигина қабул қиладилар.

2 – Ҳақ йўлдан оғган ва адашган кимсалар: фитна тарқатиш мақсадида, аниқ ва батафсил тушунтирувчи далиллардан юз ўгириб, саҳиҳ бўлмаган далилларга эргашадилар, уларни қабул қиладилар. Бу жаҳолатга узр бермаслик масъаласида ҳам, баъзи одамлар ҳақ йўлдан оғган ва адашган кимсаларнинг йўлига эргашадилар, асоссиз далил ва нодир ҳолатларни ўрганадилар ва ушбу далилларни уларнинг изоҳ ва шарҳларига қарамасдан, алоҳида қабул қиладилар. Бундан мақсад – ҳақни ботил билан, ҳидоят нурини залолат зулмати билан аралаштиришдир.

Саҳиҳ ҳадисда Рoсулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганларки: «Агар ундан (яъни, Қуръондан) муташобиҳ бўлган оятларга эргашаётган кишиларни кўрсангиз, Аллоҳ номлаган кишилар ўшалардир, улардан эҳтиёт бўлинг» (Бухорий ва Муслим ривоятлари).

Уламоларнинг ҳам ҳудди ана шундай муҳкам (очиқ-ойдин, бошқа маънога буриб бўлмайдиган) сўзлари ва муташобиҳ (тушиниш қийинроқ бўлган, бирини биридан ажратиш қийин, бир неча маъноларни англатадиган) сўзлари мавжуддир. Аксар қалбида марази бор бўлган кишилар, уламоларнинг муташобиҳ сўзларига ёпишиб оладилар, ҳолбуки уламоларнинг сўзлари токи Қуръон ва суннатдаги далиллар асосида мустаҳкамланмаган экан, ҳеч қачон ҳужжат бўла олмайди. Ҳозирги ҳолатда эса ҳатто бу муташобиҳ бўлган нарса эмас, балки у кишининг таҳриф қилинган сўзларига эргашиш ва у кишига ёлғон тўқишдир.

Шайхнинг сўзларини, айни шу борада бахс қилган муҳкам сўзларига қайтариш керак. Агарда ким шайхнинг мазкур сўзларини умумийлаштириб ташласа, у ҳолда ўзини ҳар қандай мусулмон деб номлаган ҳатто яҳудий ва насронийга ёки мулҳидга (ҳудосизга) ҳам жоҳилликка узр бериб, уларни такфир қилишдан аввал яҳудийга Узайр алайҳиссалом Аллоҳни ўғли эмас, балки Унинг пайғамбари эканини ва насронийга эса, Ийсо алайҳиссалом Аллоҳнинг ўғли эмас, балки Унинг пайғамбари эканини, ҳамда мулҳидга эса Аллоҳ яъни Робб яратувчи бор эканини тушинтирмагунга қадар, шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб уларни такфир қилиш мумкун эмас деб ҳисоблаганлар дейишга мажбур бўлади!

Шу сабабли ҳам бирор олимнинг тушинарсиз сўзларини айнан ўзининг ҳаёти, ақийдаси, манҳажи ва аниқ сўзларига қайтариш ва шу асосида тушиниш керак бўлади.

Шунинг учун ҳам Ибн Таймия шундай деган: «Аммо, қачонки олимларнинг сўзларини уларнинг мазҳабларига мувофиқлаштирмай, уни улар нима воситаси ила баён қилган сўзларига мурожаат қилмай, уларнинг асосларига қайтмай (шундоқлигича) олинадиган бўлинса, бу (натижада) албатта бемани фикрга олиб келади». (Соримул Маслул, 1/287)

Имом Ибнул Қоййим айтади: «Агар икки киши айни бир сўзни айтаётган бўлсалар, бириси энг буюк ёлғонни ва бошқаси эса айни ҳақиқатни қасд қилаётган бўлиши мумкун. Лекин, ушбу айтилган сўзнинг соҳиби (динда) йўли қандай эканига, ҳаётини қандай ўтказганига, унинг мазҳаби қандай эканига, нимага даъват қилгани ва нимани ҳимоя қилганига қараш керак» (Мадарижус Саликийн, 3/521)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобнинг ўзлари ҳар бир мусулмон барча ибодат турларини ягона Аллоҳгагина йўналтириши учун, уларни билиши керак, кимки ибодат турларидан бирортасини бошқасига йўналтирса, бас ширкка тушибди деганлар. Қабрлардан иборат бўлган бутларга ибодатлардан бирини йўналтираётган киши, қандай қилиб Аллоҳга ибодатда шерик келтираётган мушрик деб исмланмасин?!

Маълумки, дин асосларида жаҳолат ёки ҳато қилишликка мусулмонларнинг ижмоъси билан узр йўқдир ва шайхнинг токи ҳужжат қоим бўлмагунча такфирни инкор қилаётган сўзлари барчаси дин асосидан пастроқ саналган маҳфий масъалаларга (олим киши билан авомлар билишда тенг бўлмаган қийинроқ масъаларга ёки дин тафсилотларига) тегишлидир.

Аллоҳдан бошқасига ибодат қилишлик, барча замонда ширк ҳисобланади ва бу диннинг асосидир ва мусулмонларнинг ўртасида дин тафсилотларидан фарқли равишда, дин асосларида жаҳолатга узр йўқ эканида иҳтилофнинг ўрни йўқ. Аксар одамлар дин асослари ва дин тафсилотларини аралаштириб юборадилар, шунингдек мушриклар дарҳол жазоланадими ёки ҳужжат қоим бўлганидан кейин жазоланадими деган масъалани ҳам аралаштириб юборадилар.

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб давридаги куфр сардорлари, у кишига нисбатан турли ҳил ёлғонлар тўқиган эдилар ва айнан шу сингари ёлғон ва бўҳтонларни ҳозир ҳам баъзи зиндиқлар тарафидан кўриб турибмиз. Шайхдан аксар ҳолатдаларда Ал Бадавий ва Абдулқодирларнинг қабрига ёки Кавваз мақбарасига ибодат қилганларни, гўёки такфир қилмаган мушҳур сўзларини келтириб юришади. Шайхнинг ушбу масъалани очиқ ва аниқ баён қилган айнан ўша сўзларини тўлиқ ҳолатда келтирамиз.

قال رحمه الله تعالى، وفي أثناء كلام له في رسالته المعروفة إلى محمد بن عيد: وأما ما ذكر من الأعداء عني أني أكفر بالظن أو بالموالاة أو أكفر الجاهل الذي لم تقم عليه الحجة، فهذا بهتان عظيم، يريدون به تنفير الناس عن دين الله ورسوله.

وقال رحمه الله: سألني الشريف عما نقاتل عليه، وعما نكفر الرجل به؟ فأخبرت بالصدق، وبينت له أيضاً الكذب الذي يبهتنا به الأعداء، فسألني أن أكتب له.

فأقول: أركان الإسلام خمسة: أولها: الشهادتان، ثم الأركان الأربعة. فالأربعة إذا أقرّ العبد بها وتركها تهاوناً، فنحن وإن قاتلناه على فعلها، فلا نكفره بتركها. والعلماء اختلفوا في التارك لها كسلاً من غير جحود، ولا نقاتل إلا على ما أجمع عليه العلماء كلهم، وهو الشهادتان وأيضاً نكفره بعد التعريف إذا عرف وأنكر. فنقول: أعداؤنا معنا على أنواع:

النوع الأول: من عرف أن التوحيد دين الله ورسوله الذي أظهرناه للناس وأقرّ أيضاً الاعتقادات في الحجر والشجر، الذي هو دين غالب الناس إنه الشرك بالله الذي بعث الله رسوله ينهى عنه، ويقاتل أهله ليكون الدين كله لله. ومع ذلك لم يلتفت إلى التوحيد ولا تعلمه، ولا دخل فيه، ولا ترك الشرك. فهذا كفر نقاتله بكفره، لأنه عرف دين الرسول. فلم يتبعه، وعرف دين الشرك فلم يتركه مع أنه لم يظهر ببغض دين الرسول، ولا من دخل فيه، ولا يمدح الشرك ولا بزينة للناس.

النوع الثاني: من عرف ذلك كله، ولكنه تبين في سب دين الرسول مع ادعائه أنه عامل به، وتبين في مدح من عبد يوسف والأشقر، ومن عبد أبا علي والخضر من أهل الكويت، وفضلهم على من وحّد الله وترك الشرك. فهذا أعظم من الأول، وفيه قوله تعالى: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} (البقرة: من الآية89) وهو ممن قال الله فيه: {وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ} الآية (التوبة: من الآية12).

النوع الثالث: من عرف التوحيد واتبعه وعرف الشرك وتركه، ولكن يكره من دخل في التوحيد، ويحب من بقي على الشرك، فهذا أيضاً كافر، فيه قول الله تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ} (محمد:9)

النوع الرابع: من سلم من هذا كله، ولكن أهل بلده مصرحون بعداوة التوحيد، واتباع أهل الشرك، وساعون في قتالهم ويعتذر بأن ترك وطنه يشق عليه، فيقاتل أهل التوحيد مع أهل بلده، ويجاهد معهم بماله ونفسه. فهذا أيضاً كافر، فإنهم لو يأمرونه بترك صوم رمضان ولا يمكنه الصيام إلا بفراقهم فعل، ولو يأمرونه بتزويج امرأة أبيه ولا يمكنه ترك ذلك إلا بمخالفتهم فعل، وموافقتهم على الجهاد معهم بنفسه وماله مع أنهم يريدون بذلك قطع دين الله ورسوله أكبر من ذلك بكثير. فهذا أيضاً كافر، وهو ممن قال الله فيه: {سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ} الآية (النساء: من الآية91).

وأما الكذب والبهتان: أنّا نكفر بالعموم، ونوجب الهجرة إلينا على من قدر على إظهار دينه، وأنّا نكفر من لم يكفر ولم يقاتل، ومثل هذا وأضعاف أضعافه. فكل هذا من الكذب والبهتان الذي يصدّ به ورثة أبي جهل من سدنة الأصنام وأئمّة الكفر: الناس عن دين الله ورسوله؛ وإنّا لا نكفر إلاّ من كفّره الله ورسوله، من المشركين عباد الأصنام كالذين يعبدون الصنم الذي على قبر عبد القادر والصنم الذي على قبر أحمد البدوي وأمثالهما أما الذين آمنوا بالله وكتبه ورسله واليوم الآخر وجاهدوا في الله حق جهاده فهم إخواننا في الدين وإن لم يهاجروا إلينا. فكيف نكفر هؤلاء؟ سبحانك هذا بهتان عظيم. انتهى.

​

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб роҳимаҳуллоҳ, Муҳаммад ибн Ийдга ёзган ўзларининг машҳур рисоласида айтадилар: «Аммо, душманлар мен ҳақимда зикр қиладиган гапларига келсак, мен гумон ёки муволот (куфр даражасига етмаган муҳаббат) билан такфир қилишим ёки ҳужжат қоим қилинмаган (тўрт рукндан жоҳил бўлган) жоҳилни такфир қилишим (1) – булар Аллоҳнинг ва Унинг росулининг динидан инсонларни қайтариш учун қилинган буюк бўҳтондир.

Роҳимаҳуллоҳ айтди: Шарийф мендан нима сабабли жанг қилишимни ва нима сабабли такфир қилишимни сўради. Мен ушбу масъаладаги ҳамма ҳақиқатни ва шунингдек душманларни менга қилаётган ҳамма ёлғон, бўҳтонларини баён қилиб, хабарини бердим ва у мендан унга (буни) ёзишимни сўради. Демак, мени ушбу масъаладаги фикрим шундай:

Ислом беш рукндан иборатдир. Биринчи шаҳодат калимасидир, кейин қолган тўрт рукнлар келади. Агар банда ушбу тўрт рукнларга (вожиб эканига) иқрор бўлса ва бепарволик билан тарк қилса, биз буни қилгани сабабли жанг қилсак ҳам, лекин (тўрт) рукнни тарк қилгани учун такфир қилмаймиз. (2) Чунки, уламолар уларни (тўрт рукнни) инкор қилмасдан, дангасалик сабаб тарк қилганлар борасида иҳтилоф қиладилар. Ва биз фақатгина барча уламолар ижмоъ қилган нарса учун жанг қиламиз (жанг қилиш вожиб бўлган нарсага) ва бу шаҳодат калимасидир. Шунингдек, биз тўрт рукнни тарк қилувчини унга тушинтирганимиздан кейин такфир қиламиз, қачон билиб инкор қилгандан кейин. (Аммо, жоҳил кофирга эмас, балки жанг қилшимиз керак бўлган душман кофирларга келсак, уларни шундай тарзда аниқлаймиз.) Шунингдек айтамизки, биз душманларни тўрт турдаги одамлар деб ҳисоблаймиз: (3)

Биринчи тур: Тавҳид бу Аллоҳнинг ва Унинг росулининг инсонларга изҳор қилган дини эканини билганлар ва аксар инсонларга ғолиб бўлган тош ва дарахтларга нисбатан (ботил) эътиқодларга иқрор бўлганлар. Албатта бу (эътиқодлар) Аллоҳ Ўз росулини буни манъ қилиши учун жўнатган ва у кишининг аҳли, диннинг ҳаммаси ёлғиз Аллоҳга бўлиши учун, унга қарши жанг қилган ширкдир. Шу билан бирга улар тавҳидга қизиқмайдилар ва уни таълимини олмайдилар ҳам ва тавҳидга дохил бўлиб, ширни тарк қилмайдилар ҳам. Ана шу куфр соҳиблари билан биз жанг қиламиз (жоҳил кофирлар билан эса, токи уларга даъват етмагунга қадар жанг қилмаймиз). Чунки, у росулларнинг динини билди ва унга эргашмади ва ширк динини билди ва уни тарк қилмади. (Унга жанг қиламиз) агарчи росулларнинг динини ва унга кирганларни ёмон кўрмаса ва ширкни мақтамаса ва уни инсонларга зийнатлаб кўрсатмаса ҳам.

Иккинчи тур: Буларнинг барчасини биладиган ва росулларнинг динига амал қилишини даъво қиладиганлар, лекин шу билан бирга уни (динни) ҳақоратлаши намоён бўлади ва шунингдек Юсуфга, Ашқорга, Абу Алий ва Ҳизрга ибодат қиладиган Кувайт аҳлидан бўлганларни мақтаб, уларни (мушрикларни), ширкни тарк этган ва Аллоҳни ёлғизлаган тавҳид аҳлидан афзал кўришлари намоён бўлади. Бу тур биринчисидан ҳам ёмонроқдир. Бундайлар ҳақида Аллоҳ шундай деган: «Уларга Аллоҳнинг ҳузуридан ўзлари билган нарса келганда, унга куфр келтирдилар. Кофирларга Аллоҳнинг лаънати бўлсин». (Бақара: 89) Улар Аллоҳ таъоло ушбу сўзида айтган кишилардир: «Агар, аҳд берганларидан кейин аҳдларини бузсалар ва динингизга таъна тошини отсалар, куфрбошиларга қарши жанг қилинг!» (Тавба: 12)

Учинчи тур: Булар тавҳидни билиб, унга эргашадилар ва ширкни билиб, уни тарк қиладилар. Лекин, улар тавҳидга кирганларни ёмон кўриб, ширкда қолганларни яхши кўрадилар. Булар ҳам Аллоҳ айтганидек кофирдирлар: «Бу уларнинг Аллоҳ нозил қилган нарсани ёмон кўрганлари сабабидандир. Бас, У зот уларнинг амалларини ҳабата қилди». (Муҳаммад: 9)

Тўртинчи тур: Юқоридаги иллатларга эга бўлмаганлар, лекин улар тавҳидга душманлиги очиқ бўлган ва мушрикларга эргашиб тавҳид ва унинг аҳли билан жанг олиб борадиган давлатда яшайдилар. Ўша ерда яшашларини гўёки ватанини тарк этишлик уларга қийинчилик туғдиради дея баҳона қилиб, ўзларини оқлашга ҳаракат қиладилар ва ватанидаги мушрикларга ёрдам бериб, тавҳид аҳлига қарши моллари ва жонлари билан жанг қиладилар. Булар ҳам шунингдек кофирдир. Агар мушриклар уларга рамазон рўзасини тутишни тарк этишни буюрсалар ва улар фақатгина улардан (мушриклардан) ажралибгина рўза тута оладиган бўлсалар, бас, улар албатта мушриклардан ажралиб бўлса ҳам рўзаларини тутадилар, ёки улар (мушриклар) отасининг аёлига уйланишни буюрсалар, улар бу ишдан фақатгина мушрикларга қарши иш қилсаларгина қутилиб қолиш имкони бўлса, улар албатта мушрикларга қарши иш қиладилар. Шундай экан, улар билан бирга моллари ва жонлари билан Аллоҳ ва Унинг росулининг динини томирини кесиб ташлаш учун, жанг қилишда мушрикларга бўйинсунишлари ва уларга мувофиқ бўлишлари юқорида келтирилган ҳолатдан анчагина оғирроқдир (яъни отасини аёлига уйланмаслик учун ҳар хил баҳона билан бўлса ҳам қутилиб қолган одам, мушриклар билан мусулмонларга қарши урушмаслик учун ҳам бирор бир баҳона топа олган бўларди). Булар ҳам шунингдек кофирдир. Ушбу одам ҳақида Аллоҳ таоло шундай дейди: «(У мунофиқлардан) бошқа бир тоифасининг эса сизлардан ҳам, ўз қавмларидан ҳам тинч-хотиржам бўлишни кўзлаётганларини кўрасизлар. (Яъни улар Мадинага келганларида ўзларини мўмин қилиб кўрсатадилар, ўз қавмларига қайтгач эса яна кофирликка қайтиб, сизлар билан қилган аҳд-паймонларини бузадилар) Қачонки фитнага (куфрга) қайтишга тўғри келса, ўзларини унга ташлайдилар. Бас, агар улар сизлардан четланмас, сизларга сулҳ таклиф қилмас ва қўлларини тиймас эканлар, уларни топган жойингизда тутиб ўлдирингиз. Мана, биз бундай кимсаларга қарши (ҳужум қилишингиз учун) сизларга очиқ ҳужжат бериб қўйдик» (Нисо: 91)

(Ибн Жарир Мужоҳиддан ривоят қилишича, бу ояти карима маккалик бир қавм ҳақида нозил бўлган. Улар Пайғамбар алайҳиссаломнинг ҳузурларига келиб, риё учун мусулмонликларини билдиришарди. Сўнгра қурайшликлар олдига бориб, улар билан бирга бутларига ибодат қилишар эди. Шу йўл билан икки томондан ҳам омон қолмоқчи бўлишар эди. Демак, уларга ишониб бўлмайди. Мадомики улар мусулмонларга ёмонлик қилишдан четланмасалар, тинчликни таклиф қилмасалар ва улардан қўлларини тиймасалар, уларни асир олиш, топган жойда ўлдириш керак. Бунга Аллоҳнинг Ўзи рухсат бермоқда. Буларнинг ҳаммаси мусулмонларнинг мунофиқлар билан бўладиган муносабатлари ҳақидаги ҳукмлардир)

Аммо, биз умумий (ҳаммани) такфир қилшимиз ва динини изҳор қилишга қодир бўлганларга ҳам бизни ёнимизга ҳижрат қилшини вожиб қилшимиз ва такфир қилмаганларни ва жанг қилмаганларни биз такфир қилшимиз (яъни юқорида зикр қилинган нарсалар сабабли, гўё ҳаммани такфир қилмаганларни биз такфир қилшимиз ва бизни ёнимизга ҳижрат қилишни вожиб ҳисобламаганларни агарчи динини изҳор қилишга қудрати етса ҳам такфир қилмаганларни биз такфир қилшимиз) ва шу сингари ва бундан ҳам кўпроқ ёлғон ва бўҳтонларга келсак, бунинг барчаси Аллоҳнинг ва Унинг росулининг динидан одамларни қайтарадиган бут-санамларнинг (тоғутларнинг) ҳизматчилари ва куфр имомларидан ташкил топган Абу Жаҳлнинг меросхўрларини ёлғон ва бўҳтонларидир. Албатта, биз фақатгина Аллоҳ ва Унинг росули такфир қилган буд-санамларга (тоғутларга) ибодат қиладиган мушриклардан ташкил топган кишиларни такфир қиламиз, ҳудди Абдулқодирнинг ва Аҳмад Ал Бадавийнинг қабридаги бут-санамларга ибодат қиладиганлар ва улар кабиларни такфир қилганимиз каби (4). Аммо Аллоҳга (ширксиз), Унинг китобларига, росулларига ва охират кунига иймон келтирган ва Аллоҳ учун ҳақ жиҳод қилганларга келсак, бас улар бизнинг диндаги биродарларимиздир, агарчи бизни ёнимизга ҳижрат қилмаган бўлсалар ҳам. Қандай қилиб биз уларни кофир санашимиз мумкин!? Аллоҳ сен барча айбу нуқсонлардан поксан, бу (бизга қилинган) буюк бўҳтондир». (Минҳаж Ат Таъсис ва Ат Тақдис)

(1) Наждликларнинг ақийдаси ва манҳажи билан таниш бўлганларнинг барчасига маълумки, ҳужжатдан аввал такфир қилишни инкор қилишлик, ўз ичига фақатгина уч маънони қамраб олган:

1. Бу жазони тақозо қиладиган такфирнинг инкори. Яъни, бирор бир киши ширкка жаҳолати билан тушса, у ширкка тушди ва мушрик деб исмланади, аммо уни қонини ва молини ҳалоллаб қатл қилишлик ва уни жаҳаннамий деб эътиқод қилишлик эса ҳужжат қоим қилингандан кейин, яъни тавбага чақиргандан кейингина бўлади.

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади: «Мушриклардан авлиё ва солиҳларга ибодат қилувчиларига ва улар кабиларга биз мушрик деб ҳукм чиқарамиз. Агар уларга Пайғамбарларнинг ҳужжати қоим бўлса, уларни куфрлари ҳақида ҳукм қиламиз» (Ад-Дурор ас-сания, 1/522)

Шайх уларни ширк қилганликлари учун мушрик деб номлади ва уларни такфир қилиш учун ҳужжат қоим қилишни шарт қилди. Буни қандай тушиниш мумкин? Бу ҳолатдаги «куфрларига ҳукм қиламиз» яъни такфир қиламиз сўзи улар билан жанг қилиш масъаласига, жазолашга таълуқлидир. Улар ширк қилганликлари сабабли, мушрик исми уларда аввалдан собит бўлади, ҳудди ушбу оятларда келганидай:

وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّىٰ يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ

«Агар мушриклардан биронтаси паноҳ сўраса, унга паноҳ бер, токи у Аллоҳнинг каломини эшитсин. Кейин уни омонлик жойига етказиб қўй. Бу уларнинг билмайдиган қавм бўлганлари учундир» (Тавба: 6)

Мазкур оятда улар Аллоҳнинг каломини агарчи эшитмаган бўлсалар ҳам ва уни билмайдиган қавм бўлсалар ҳам, яъни жоҳил бўлсалар ҳам, Аллоҳ таъоло уларни ширк қилганликлари сабабли мушриклар дея исмлади.

لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّىٰ تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ

«Аҳли китоб ва мушриклардан бўлган кофирларга токи очиқ ҳужжат келмагунча (куфрларидан) ажралмасдилар» (Баййина: 1)

Ушбу оятда ҳам уларга Қуръон етиб келмасидан ва Росулуллоҳ уни баён қилмасларидан аввал ҳам, Аллоҳ таъоло уларни ширклари сабабли мушриклар деб исмлади.

وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكَاؤُهُم لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُواْ عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ ْ

«Шунингдек, мушриклардан кўпларига шериклари уларни ҳалок этиш ва динларини чалкаштириш учун болаларини ўлдиришни зийнатлаб кўрсатди» (Анъом: 137)

Бу оятда ҳам болаларини тириклигича кўмадиган ҳали Қуръон етиб келмаган жоҳилият давридаги кишиларнинг ширклари туфайли, уларни Аллоҳ мушриклар деб номлади.

Ибн Таймия айтади: «Мушрик исми рисолат келишидан олдин ҳам собитдир, чунки у Аллоҳга бошқасини тенг қилди ва Унга шерик келтирди» (Ал Фатава, 20/37-38)

Ибн Таймиянинг сўзининг маъноси: Одам агарда Аллоҳга бошқасини тенг қилиб ширк қилса, бас, мушрик деб исмланади, агарчи «рисолат келишидан олдин бўлса ҳам» яъни: агарчи у одам жоҳил бўлса ҳам.

Aммо уларга жанг қилишлик ёки жазони қўллашлик ҳужжат қоим бўлганидан кейингина бўлади. Ҳудди оятда келганидек:

وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً

«Биз токи пайғамбар юбормагунимизга қадар азобловчи эмасмиз» (Исро: 15)

Аҳмад Ал Ҳазимий Наждликларнинг ҳужжат қоим бўлгандан сўнг деган сўзлари ҳақида айтади: «Ушбу ҳужжат қоим бўлгандан сўнг деган сўз нима ҳақида? Биз биламизки такфир ҳақида албатта. Даъват имомлари (Нажд уламолари) Аллоҳ улардан рози бўлсин, нимани ўртасини фарқлайдилар? Исм билан ҳукмни албатта. Ширк қилган киши уларнинг мазҳабида мушрикдир ва унга дунёда баъзи шаръий аҳкомлар жорий қилинади, аммо у мушрикни (тўлиқ) такфири ва уни дунёда қатл қилиб, жаҳаннамда абадий эканига эътиқод қилишлик эса рисолат (ҳужжат) етгунига қадар тўхтаб турилади (уни мушрик санаган ҳолда)» (Шарҳ Рисала Аслуддинул ислам 25-дарс, 17- бет тафриғидан)

2. Динда очиқ ва равшан бўлган масъала ҳақида гап кетаётган бўлиши ва бунда маълумки бу нарсаларда ҳужжат қоим бўлиши, бу Қуръон етиб бориши ҳолос.

وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ

«Сизларни ва Қуръон етиб борган кишиларни огоҳлантиришим учун менга — мана шу Қуръон ваҳий қилинди» (Анъом: 19)

Яъни, Қуръон етиб келган одам огоҳлантирилган ҳисобланади.

هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ

«Бу (Қуръон) одамлар огоҳлантирилишлари учун (Аллоҳ тарафидан нозил қилинган) бир ҳужжатдир» (Иброҳим: 52)

Ушбу оятда Аллоҳ таъоло кимга қуръон ётиб келган бўлса, унга ҳужжат қоим бўлганини ҳабарини берди.

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб роҳимаҳуллоҳ айтади: «Аммо диннинг асосига келсак, буни бизга Аллоҳ ёритиб берган ва Ўз китобида муҳкам қилгандир. Албатта, Аллоҳнинг ҳужжати бу Қуръондир ва кимга агар Қуръон етиб борган бўлса, бас унга ҳужжат қоим бўлгандир» (Ад-Дурорус Cания, 10/93)

Шунингдек, қуръонни етиб келиши биланоқ ҳужжат қоим бўлади, уни ҳар бир шаҳс алоҳида тушиниши, уни фаҳм қилиши ҳужжатни уни устига қоим бўлиши учун шарт қилинмаган.

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб роҳимаҳуллоҳ айтади: «Агар муайян бир киши фақатгина ҳужжат қоим бўлгунига қадар кофир бўлмайдиган бўлса, ахир маълумки ҳужжат қоим бўлиши деганини маъноси – бу Аллоҳнинг ва Унинг росулининг каломини ҳудди Абу Бакр розиаллоҳу анҳудек фаҳмлаши-тушиниши дегани эмас. Балки, агар унга Аллоҳнинг ва Унинг росулининг каломи етиб борса ва унда ўзини оқлашига (асосли) узри бўлмаса (яъни: мажнун ёки балоғатга етмаган бўлса, ёки Қуръон тилини тушинмаса, бир дона ҳам таржимон бўлмаса ҳудди ушбу жумлаларни Шайх Сулаймон ибн Саҳмон шарҳлагани каби) бас, у кофирдир. Ҳудди шунингдек барча кофирлар устига ҳам Қуръон ҳужжати қоим бўлгандир (яъни Қуръон етиб бориши билан уларга ҳужжат қоим бўлган). Айни пайтда Аллоҳ таъолонинг ушбу сўзи билан бирга: «Биз уни (Куръонни) фаҳм қилмасликлари учун қалбларига парда ва қулоқларига тўсиқ қилиб қўйдик». (Аном: 25) Ва яна Унинг сўзи: «Албатта, кар ва соқов бўлиб олган ақлсиз кимсалар Аллоҳнинг наздида энг ёмон ҳайвонлардир» (Анфол: 22) (Мажмуъ муаллафат аш Шайх, 1/221)

Имом Абдуллатиф ибн Абдурраҳмон ибн Ҳасан айтади: «Ҳужжатни қоим бўлишида уни фаҳм-тушиниши шарт қилинмаган, ҳудди Аллоҳ таъоло айтганидек: Биз уни фаҳм қилмасликлари учун қалбларига парда ва қулоқларига тўсиқ қилиб қўйдик». Дарҳақиқат, Аллоҳ таъоло Ўзининг китобида кофирларнинг ақлсиз эканликларини васфлаган, уни натижасида (яъни ақл бўлганда) фаҳм бўлган бўларди ва шу билан бирга уларни куфрда эканликларига қарор қилди. Қуръон бунга тўладир ва бу, у (Қуръон) ҳақида тафаккур қилган ва ундан ҳидоятни талаб қилган кишиларга маълумдир» (Ал Масаил фил мункарот вал бидъа, 18-19)

3. Маҳфий (олимлар билан авомлар билишда тенг бўлмаган) масъалаларда такфирнинг инкор қилиниши ва бунда маълумки биргина матнларни ўзи етиб бориши етарли эмас, шубҳасини даф қилиш ҳам керак.

Имом Шофеий Қуръон ва суннатда собит исм ва сифатлар ҳақида гапириб, шундай дедилар: «Шундан кейин ҳам, ҳужжат собит бўлгандан сўнг қаршилик қилса, у – кофирдир. Аммо ҳужжат собит бўлишидан олдин билмаслиги сабабли маъзурдир» (Ижтимоъ жуюш исломийя, 165)

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади:

«Албатта, муайян бир киши куфр сўзни айтса, унга то ҳужжат қоим қилинмагунча такфир қилинмайди ва ҳужжат қоим бўлгандан сўнг, ушбу нарсадан сақланмаган кишини такфир қилинади. Бу эса оддий авомлар орасида кам тарқалган, барчага маълум бўлмаган махфий (масалан: рубубийят тавҳидига тўғридан-тўғри алоқадор бўлмаган Аллоҳнинг исм ва сифатлари ва мерос ва шу каби тафсилий, оддий авом билан олим киши билишда тенг бўлмаган) масъалалардир. Кимки динда ҳамма билиши шарт бўлган (дин аслларида: тавҳид ва катта ширк-куфр) ва динда очиқ ва равшан барча билиши зарур бўлган (масалан: намозни вожиб экани, ҳамр ва рибони ҳаром экани) масъалаларда куфрга тушса, албатта биз бундай кишини кофир бўлганида шак-шубҳа қилмаймиз» (Ад-Дурорус Санийя, 8/244)

Демак, бундай жумладаги такфир албатта бу жазони тақозо қиладиган такфирдир. Яъни жоҳиллардан ташкил топган ширк қилган мушрикларга, токи ҳужжат қоим қилмагунга қадар жанг қилинмайди ва жазоланмайди. Аммо, ширк қилгани сабабли мушрик исми собит бўлиб, уни мушрик дейилаверади.

Жоҳил ва олимларнинг истилоҳлари турли ҳил бўлиши ва фарқ қилишини билиш муҳимдир. Муаммо шундаки, одамлар шаръий илмлардаги бошланғич илмни билмай туриб, шайхларнинг сўзларини ўқийдилар ва ушбу сўзлар билан ўз мазҳабларини (фикрларини) мустаҳкамламоқчи бўлиб, бузуқ бир шаклда талқин қиладилар. Жаҳолатга узр бериш масъаласида айни шундайдир. Қачонки улар Ибн Таймийя ёки Ибн Абдулваҳҳобнинг матнларини келтирганларида, у ерда улар (шайхлар) жоҳилларга ҳужжат қоим қилинмагунча такфир қилинмаслиги ҳақида айтган сўзларини, у жоҳиллар (шайхларни бу сўзларини) ўзларини фойдасига деб ўйлайдилар. Аммо, аслида «куфр» сўзи ушбу олимларда баъзи ҳолларда «куфр билан исмлаш» маъносига эга, яъни зоҳирий таърифи ва номи, бошқа ҳолларда эса «куфр» ҳад жазо (қўллашни) борлигини билдиради. Кўп ҳолларда бу икки нарса бир кишида жамланади. Яъни у зоҳирда ва ботинда ҳам кофир бўлади.  Ушбу шайхлар қаерда ҳужжат қоим бўлмагунга қадар такфир қилинмайди деб ҳужжатдан аввал такфир қилишни инкор қилаётган бўлсалар, улар жазони қўллашни яъни қон ва молни ҳалоллаш такфирини қасд қилаётган бўладилар, уни мушрик деб исмланишини эмас. Шунингдек олимлар ширк содир этганларни мушрик деб атаганларида ва айни шу пайтда уларнинг жаҳолати туфайли такфир қилинмаслигини айтсалар, бундай ҳолатда ушбу сўзлар орасида зиддият йўқ. Бу ҳолатдаги такфирдан мурод ҳам, жазони уни устига туширишдир. Жоҳилнинг устига жазони қоим қилишлик эса, ҳужжат қоим бўлмагунга қадар мумкун эмас, унинг жаҳолати жазони қоим қилишга монеъ (тўсиқ) саналади. Бу нарсага Қуръон, Суннат ва салафларнинг сўзлари ва фаҳмлари шунингдек Ибн Таймийя, Ибнул Қоййим ва Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоблар каби кейинги келган олимларнинг сўзлари далолат қилади.

(2) Баъзи намозни дангасалик сабабли тарк этганларни, такфир қилмаган кишиларни залолатда, балки сал кам куфрда айблайдиган, намоз масъаласини сал кам диннинг аслидан-асосидан санаб олган кишилар шайхнинг ушбу сўзларига бир назар ташласалар бўларкан. Тўғри намоз диннинг устуни, лекин диннинг асосидан яъни тавҳид, ал вало-вал баро ва такфирдан анча қуйироқ турадиган масъаладир. Ҳозирги кунда ўзича «тавҳид»ни тарғиб қилаётган баъзи тоифалар, тоғут нималар ва кимлар экани, унга қандай тарзда куфр келтириш ва Аллоҳга иймон келтириш кераклиги, тавҳид калимасининг рукни, шарти ва уни бузувчиларини, мушрикларни такфир қилиш шарт экани, ал вало вал баро каби барча билиши шарт бўлган, агар билмаса кофир бўладиган асосий масъалаларни нуқтама нуқта баён қилмай, намоз каби масъалаларга ёпишиб, уни нуқтама нуқта баён қилади. Кимдурни такфир қилиш учун ҳам, уни тавҳидни билмаслигини эмас, балки намозни такфир учун иллат қилиб олади. Бир киши тоғут нималигини билмасдан, унга кофир бўлмасдан, тавҳид калимасини маъносидан, рукнидан, шартларидан, уни бузувчиларидан, ал вало вал бародан ва такфир каби аслий-асосий масъалалардан жоҳил бўлса ҳам, бу унга такфир учун иллат эмас, барибир намозни тиқиштиради, намози бўлса бас, ислом ҳукмини беради. У ҳолда Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобнинг мазкур сўзларига қандай баҳо берар эканлар-а?

Шуни тушиниш керакки, шайх бу ерда тўрт турдаги такфир қилинадиган кишилар ҳақида эмас, балки тўрт турдаги жанг қилинадиган кишилар ҳақида гапирмоқда. Чунки, такфир ва жанг ҳар хил масъаладир. Масалан: жоҳил (танбеҳ: аҳли сунна вал жамоаъ жоҳил сўзи остида ҳали ҳужжат етиб бормаган инсонларни назарда тутади, ҳозиргиларни жоҳил дейилмайди, балки диндан юз ўгирган дейилади. Буни шайх ибн Саҳмон ўзининг «Кашфул Авҳам» номли китобида зикр қилган) жоҳил мушрикларни биз такфир қиламиз, аммо уларни даъват қилмагунга қадар жанг қилмаймиз, ҳудди имом Сарахсий Талҳадан ривоят қилган ҳадисда келганидек: «Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мушрикларни даъват қилмагунга қадар жанг қилмас эдилар» (Шарҳу Китабус Сияр). Дарҳақиқат, кофирларни даъват қилинмагунга қадар, уларга жанг қилиш мумкин эмасдир, шунинг учун ҳам Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб юқоридаги рисолаларида ўзлари жанг қиладиган тўрт турли душман кофирларни ажратганлар. Аммо, такфирни эса Абдулқодир Жийлоний ва Бадавийларнинг қабрларидан ташкил топган бутларни зикр қилганларидан кейин тушинтирганлар. Абу Бакр ибн Муҳаммад ўзининг: «Кифаятул Ахяр» китобида айтади: «Дарҳақиқат, биз уларни (кофирларни) даъват ва Қуръон етиб боргандан кейингина қатл қиламиз» (Кифаятул Ахяр, Ридда боби, 2/123)

(3) Имом Сарахсий айтади: «Агар жанг учун мусулмонлар билан мушриклар учрашсалар ва «мушриклар ислом ҳақида ҳали эшитмаган бўлсалар», у ҳолда мусулмонлар уларни исломга даъват этишлари керакдир. Чунки, Аллоҳ таъоло айтганки: «Биз токи пайғамбар юбормагунимизга қадар, азоблагувчи эмасмиз» (Исро: 15) (Имом Сарахсийнинг бу сўзлари исм ва жазо фарқли нарсалар эканига яна бир далилдир ва биз жоҳил мушрикларни мушрик деб исмлаймиз, лекин токи даъват қилмагунимизга қадар қатл қилмаймиз ва шунингдек кўпинча жаҳмийлар келтирадиган ушбу оят такфирга эмас, балки айнан жазолашга таълуқлидир). Агарда исломий даъват уларга аввал етиб борган бўлса, у ҳолда мусулмонлар агар хоҳлашса уларни баҳоналарига йўл қўймаслик ва уларни огоҳлантиришлик учун (яна бир бор) даъват қилишлари мумкин. Агарда хоҳлашса, даъватсиз ҳам жанг қилишлари мумкин. Чунки, улар (кофирлар) мусулмонларни нима сабабли улар билан жанг қилаётганларини биладилар. Баъзида ҳатто душманга даъват қилишлик, мусулмонларга (моддий) зарар олиб келиши мумкин. Бу ҳолатда уларга даъват қилмасдан аввал, жанг қилишда муаммо йўқ» (Шарҳу Китабус Сияр)

(4) Мана шайхнинг, Бадавий ва Абдулқодир Жийлонийларнинг қабрларига ибодат қилаётганларни такфир қилганликларига очиқ ва аниқ сўзлари.

Энди эса ўз жаҳолати сабабли ширк қилаётган кишиларнинг такфир қилиш учун ҳужжатни қоим қилишни шарт қилаётган зиндиқ залолатдаги кимсалар, шайхнинг ушбу сўзларини далил тарзида келтиришлари ҳақида гаплашамиз. Биринчидан, ушбу сўзлар умуман шайхнинг айнан ўзларидан собит бўлган саҳиҳ сўзларими?

Ушбу сўзларнинг икки хил кўриниши бор: «Агар биз Кавваз мақбарарасига ибодат қиладиганларни токи ҳужжат қоим бўлмагунга қадар такфир қилмасак ҳам..» ва бошқа кўринишида эса «Агар биз Абдулқодир ва Ал Бадавийнинг қабрига ибодат қиладиганларни токи ҳужжат қоим бўлмагунга қадар такфир қилмасак ҳам..»

Лекин, биринчи кўринишдаги сўзларни шайх Абдуллатиф ибн Абдурроҳман шундай келтирганлар:

قال في بعض رسائله: وإذا كنا لا نقاتل من يعبد قبة الكواز حتى نتقدم بدعوته إلى إخلاص الدين لله

Шайх ўзларининг баъзи рисолаларида айтганларки: «Агар биз Кавваз мақбарасига ибодат қиладиганлар билан токи уларни Аллоҳнинг динига ихлос қилишларига даъват қилмагунимизга қадар, жанг қилмас эканмиз…» (Минҳаж Ат Таъсис ва Ат Тақдис, 1 134)

Такфир қилишдан мурод, у ерда шайх айнан жанг қилишни қасд қилганини шайхнинг неваралари шундай баён қилишган.

Бадавийнинг қабри ҳақидаги сўзларни эса, шайх Абдуллатиф ибн Абдурроҳман шундай келтирадилар:

وأما الكذب والبهتان: أنّا نكفر بالعموم، ونوجب الهجرة إلينا على من قدر على إظهار دينه، وأنّا نكفر من لم يكفر ولم يقاتل، ومثل هذا وأضعاف أضعافه. فكل هذا من الكذب والبهتان الذي يصدّ به ورثة أبي جهل من سدنة الأصنام وأئمّة الكفر: الناس عن دين الله ورسوله؛ وإنّا لا نكفر إلاّ من كفّره الله ورسوله، من المشركين عباد الأصنام كالذين يعبدون الصنم الذي على قبر عبد القادر والصنم الذي على قبر أحمد البدوي وأمثالهما

«Аммо, биз умумий (ҳаммани) такфир қилшимиз ва динини изҳор қилишга қодир бўлганларга ҳам бизни ёнимизга ҳижрат қилшини вожиб қилшимиз ва такфир қилмаганларни ва жанг қилмаганларни биз такфир қилшимиз (яъни юқорида зикр қилинган нарсалар сабабли, гўё ҳаммани такфир қилмаганларни биз такфир қилишимиз ва бизни ёнимизга ҳижрат қилишни вожиб ҳисобламаганларни агарчи динини изҳор қилишга қудрати етса ҳам такфир қилмаганларни биз такфир қилшимиз) ва шу сингари ва бунданда кўпроқ ёлғон ва бўҳтонларга келсак, бунинг барчаси Аллоҳнинг ва Унинг росулининг динидан одамларни қайтарадиган бут-санамларнинг (тоғутларнинг) ҳизматчилари ва куфр имомларидан ташкил топган Абу Жаҳлнинг меросхўрларининг ёлғон ва бўҳтонларидир. Албатта, биз фақатгина Аллоҳ ва Унинг росули такфир қилган бут-санамларга (тоғутларга) ибодат қиладиган мушриклардан ташкил топган кишиларни такфир қиламиз, ҳудди Абдулқодирнинг ва Аҳмад Ал Бадавийнинг қабридаги буд-санамларга ибодат қиладиганларни ва улар кабиларни такфир қилганимиз каби» (Минҳаж Ат Таъсис ва Ат Тақдис, 1/118)

Бу шуни кўрсатадики, ўзини исломга нисбатлайдиган мушрик ва зиндиқлар, ёки даъват имомларининг душманлари шайх роҳимаҳуллоҳнинг баъзи шу сингари рисолаларидаги сўзларини бузишган ёки ўзгартиришган. Яъни «такфир қилмаймиз» каби жумлаларга ўзгартиришган.

Бу тўғрисида Хамид ал Фақий (1378 ҳ. — йилда вафот этган) Абдулқодирнинг қабрига ёки Кавваз мақбарасига ибодат қилаётган мушрикларни Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб гўё такфир қилмаганлиги тўғрисидаги сўзлар ҳақида шундай деган:

فقال الشيخ رحمه الله : ( في هذه العبارة نقص أو تحريف، لا بد . فإن مؤداها خطأ واضح ينافي نصوص القرآن و السنة، و إذا لم يكفر من يعبد الصنم فمن يكفر غيره ؟ . و هذا بلا شك خلاف دعوة الإسلام و دعوة الشيخ محمد بن عبد الوهاب المعروفة من كتاب التوحيد و كشف الشبهات و الثلاثة الأصول و غيرها من كتبه الصريحة في أنه : لا يصح إسلام أحد إلا إذا عرف ما هي الطواغيت و كفر بها و عاداها و عادى عابديها كما قرر إبراهيم عليه السلام في قوله لقومه : ( أفرأيتم ما كنتم تعبدون أنتم و آباؤكم الأولون، فإنهم عدو لي إلا رب العالمين ) الآيات .وهذا أوضح في القرآن و السنة و كلام أهل العلم و الدين من أن ينبه عليه.و الداعي إلى الله و إلى إخلاص العبادة له، لا يضيره أبدا أن يرمى من أعداء الله بأنه ( يكفر الناس و يسميهم مشركين )، فإن ذلك من لازم دعوته إلى توحيد نذيرا.الإيمان به، إذ لا يمكن الدعوة إلى الإيمان إلا ببيان الكفر و الكافرين، و الشرك و المشركين، بل إن منطوق كلمة ( لا إله إلا الله ) مستلزم ذلك… فليس الداعي إلى الله هو الذي يحكم بالكفر و الشرك و وجوب النار للمشركين و الكافرين، إنما هو يخبر عن الله و ينشر كلمات الله و آياته و أحكامه مبشرا و نذيرا . فالله هو الذي يقول : ( و ما أكثر الناس و لو حرصت بمؤمنين )، و هو الذي يقول : ( و قليل من عبادي الشكور )، و غير ذلك لا يحصى من الآيات التي يهدم بها دعاوى من يدعي الإسلام و الإيمان من الجاهلين قديما و حديثا، فواجب الداعي إلى الله أن يبين ذلك صراحة و شجاعة لا يخاف لومة لائم و لا تشنيع مشنع … )

Шайх айтади: «Бу иборада аниқ бир ноқислик ёки таҳриф (бузишлик) бор. Чунки, уларнинг маъноси хато ва очиқ Қуръон ва Суннат далилларига тескаридир. Агар санамларга ибодат қиладиган кишиларни у киши такфир қилмаган бўлсалар, у ҳолда кимни такфир қилган эканлар? Бу шубҳасиз ислом даъватига ҳам ва шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобнинг даъватларига ҳам хилофдир.

Масалан машҳур «Китабут Тавҳид» ва «Кашфуш Шубуҳат» ва «Саласатул Усул» ва бошқа  китобларида очиқ ёзилганки: Бирор кишининг исломи саҳиҳ бўлмайди, магар тоғут нима эканлигини билса, унга кофир бўлса, унга душман бўлса ва унга ибодат қилувчиларни (кофир санаб) душман тутсагина ана шунда уни исломи саҳиҳдир. Ҳудди Иброҳим алайҳиссалом шуни қавмларига айтганларидек: «Нимага ибодат қилаётганингизни билдингизми?! Сиз ва қадимги оталарингиз?! Албатта, Роббул Оламийндан бошқа уларнинг барчаси менга душмандир». Мана бу очиқ Қуръон ва суннатда ва аҳли илм ва аҳли дин сўзларида келган, бунга танбеҳ бериб ўтирилишига ҳожат йўқдир.

Аллоҳ таъоло (йўлига) ва Унга ихлос билан ибодат қилишга даъват қилувчи кишига, дин душманларининг: «одамларни такфир қиляпсан ва уларни мушрик деяпсан», деб тухмат тошини отишлигида ҳеч ҳам зарари йўқдир. Чунки, ушбу нарса тавҳидга иймон ва даъватнинг лозимларидан (охир оқибат, иш ўша нарсага бориб тақаладиган нарсадандир, усиз бўлмайдиган иш). Зеро, куфр ва кофирларни ва ширк ва мушрикларни баён қилмасдан туриб, иймонга даъват қилиш мумкин бўлмаган ишдир. Мушрик ва кофирларни куфр ва ширкига ҳукм қилиб ва уларга жаҳаннамни вожиб қилган Аллоҳ (йўли)га даъват қилаётган киши эмас, балки лаа илааҳа иллаллоҳ калимасини нутқ қилинишининг ўзи, у нарсани лозим қилади.

Чунки даъватчи фақатгина Аллоҳ номидан хабар қилади ва Аллоҳни калималарини ва Унинг оятларини ва аҳкомларини тарқатади ва огоҳлантиради ва башорат беради. Аллоҳ таъоло ўзи айтганки: «Одамларнинг кўпчилиги сиз ҳарис бўлсангиз ҳам мўмин эмас» ва яна айтганки: «Бандаларим ичида шукр қилувчилари ниҳоятда оздир» ва бундан бошқа кўп ҳисобсиз оятлар бор. Бу оятлар ҳаммаси ўтмишда ҳам ҳозирда ҳам иймон ва исломни даъво қилган жоҳилларнинг даъвосини бузиб юборади. Аллоҳга даъват қилаётган кишига мана шуни очиқ ва шижоъат билан баён қилиши ва маломатчининг маломатидан ва таъначининг таънасидан қўрқмаслиги вожиб бўлади». (Ансор ас-Сунна, китобининг асосчиси Шайх Хамид ал Фақийнинг Мисбаҳ аз-Золам 28, китобига таълийқи)

Шунингдек Исхоқ ибн Абдурроҳман, ушбу сўзларни айтишга у кишини қандайдир бир зоҳирий сабаб ундаган бўлиши ва шу учун айтган бўлиши ҳам мумкин (масалан: У киши муайян бир фойда ва зарар учун сўзларида икки ҳил маънолик сўзларни сўзлаган бўлишлари мумкин) ва шайхнинг муҳкам сўзларига қайтишга чақирган эди. Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобнинг ўша сўзларига нисбатан, шайх Исхоқ айтганки:

وتوقفه رحمه الله في بعض الأجوبة، يحمل على أنه لأمر من الأمور، وأيضًا فإنه كما ترى توقف مرة كما في قوله: وأما من أخلد إلى الأرض فلا أدري ما حاله.

فيا لله العجب كيف يترك قول الشيخ في جميع المواضع، مع دليل الكتاب والسنة، وأقوال شيخ الإسلام وابن القيم، كما في قوله من بلغه القرآن فقد قامت عليه الحجة، ويقبل في موضع واحد من الإجمال

«Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб роҳимаҳуллоҳнинг баъзи жавобларида такфирдан таваққуф қилганлари, бу бир неча сабаблардан қандайдир бир сабабга тегишли бўлган ва шунингдек сен кўриб турганингдек, у киши бир куни шундай дея таваққуф қилган эдилар: «Аммо шаҳватга эргашиб, ерга ёпишиб олган кимсага келсак, уни ҳолати қандай эканини мен билмайман». Эй Аллоҳ, қандай ҳам ажабланарли! Қуръон ва Суннатдаги далиллар билан бирга шайхнинг жамийки ўринлардаги (очиқ ва аниқ матнлардаги) сўзларини ва Ибн Таймиянинг ва Ибнул Қоййимнинг ҳудди шайх Муҳаммаднинг: «Кимга Қуръон етиб борган бўлса, албатта унга ҳужжат қоим бўлгандир», каби сўзларини қандай қилиб улар тарк қиладилар ва (қандай қилиб улар) бир донагина аниқ бўлмаган ўринни (муташобеҳ матнни) қабул қиладилар!?» (Такфирул Муайян, 15)

Аммо, агар шу сўз шайхдан экани собит бўлган бўлса ҳам, у ҳолда Нажд имомлари яъни у кишининг неваралари у кишига нисбатланаётган мазкур сўзларни, тушинарли даражада ва нима маънода эканини ва уни қандай тарзда тушиниш кераклигини баён қилиб беришган.

Шайх Абдуллатиф ибн Абдурроҳман айтганки, уларни шайх биладиган кофирлар деб номламаган, лекин уларни мусулмон ҳам деб номламаган. Яъни шайх уларни жоҳил мушриклар деб номлаган ва уларга такфир (жанг) қилишдан эса токи ҳужжат қоим бўлгунга қадар таваққуф қилган (тўхтаб турган) (Минҳаж Ат Таъсис ва Ат Тақдис)

Шайх Абдуллоҳ ибн Абдуллатиф айтади:

أما قوله – عن الشيخ محمد، رحمه الله -: إنه لا يكفر من كان على قبة الكواز، ونحوه، ولا يكفر الوثني حتى يدعوه، وتبلغه الحجة، فيقال: نعم; فإن الشيخ محمدا رحمه الله، لم يكفر الناس ابتداء، إلا بعد قيام الحجة والدعوة، لأنهم إذ ذاك في زمن فترة وعدم علم بآثار الرسالة ولذلك قال: لجهلهم وعدم من ينبههم

«Шайх Муҳаммад роҳимаҳуллоҳнинг Кавваз мақбарасига ибодат қиладиган кишиларга ва улар кабиларга даъват қилиб, ҳужжат етмагунига қадар уларни такфир қилмаган экан, деган гапларга “ҳа” деймиз. Албатта, шайх Муҳаммад роҳимаҳуллоҳ аввалдан даъват етган ва ҳужжат қоим бўлган кишилардан ташқари ҳеч кимни такфир қилмаган (жанг қилмаган ва жазони қўлламаган) Чунки, улар ўша замонларда фатра даврида ва рисолат асоратлари йўқолган замонда бўлганлар. Шунинг учун у (яъни шайх) айтганки: уларнинг жоҳиллиги ва уларга танбеҳ берадиган киши йўқлиги сабабли (ҳужжат қоим қилингандан кейингина жанг қиламиз, лекин мушрик исми ҳужжатдан аввал собитдир)» (Ад-Дурорус Сания, 10/434)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб ва Шайх Ҳамд ибн Насрнинг баъзи фарзандлари, жаҳолат билан бирор бир катта ширк ва куфр содир этган киши ҳақидаги саволга:

فأجابوا قائلين إذا كان يعمل بالكفر والشرك لجهله أو عدم من ينبهه لا نحكم بكفره حتى تقام عليه الحجة ولكن لا نحكم بأنه مسلم لا يقال إن لم يكن كافرا، فهو مسلم، بل نقول عمله عمل الكفار، وإطلاق الحكم على هذا الشخص بعينه، متوقف على بلوغ الحجة الرسالية ذكر أهل العلم: أن أصحاب الفترات، يمتحنون يوم القيامة في العرصات، ولم يجعلوا حكمه حكم الكفار، ولا حكم الأبرار

«Улар жавоб қилиб айтишдики, агар киши жоҳиллиги учун ёки унга танбеҳ берадиган одам бўлмаганлиги учун куфр ва ширк амал қилган бўлса, биз унга куфр ҳукмини (жазони) қўймаймиз, ҳаттоки унга ҳужжат қоим бўлмагунча ва лекин биз унга мусулмон деб ҳам ҳукм қўймаймиз. Агар кофир бўлмадими, демак у мусулмондир дейилмайди, балки уни амали кофирларнинг амалида деймиз ва шу шахсни айнига ҳукмни (яъни кофирларга тушириладиган аҳкомларни, жазони қўллашни) ишлатишликни эса, рисолат ҳужжати етган эканига қаратамиз. Аҳли илмлар зикр қилишганки: Албатта аҳли фатра қиёмат куни аросатда имтиҳон қилинадилар ва улар (аҳли илмлар) уларни (аҳли фатрани) кофир ҳукмида дейишмаган (яъни охиратдаги ҳукмида уларни жаҳаннамда дейишмаган, аммо дунёда эса уларни кофир деб исмлашган) ва шунингдек (уларни дунёда) яхши инсон (мусулмон) ҳукмида дейишмаган» (Ад-Дурорус Сания, 10/136)

Ва шунингдек Шайх Исхоқ ибн Абдурроҳман ибн Ҳасан роҳимаҳуллоҳ айтади:

أهل الفترة الذين لم تبلغهم الرسالة والقرآن وماتوا على الجاهلية لا يسمون مسلمين بالإجماع ولا يستغفر لهم وإنما اختلف أهل العلم في تعذيبهم في الآخرة

«Рисолат ва Қуръон етмасдан жоҳилиятда ўлиб кетган аҳли фатра ҳақида ижмоъ борки, улар мусулмон деб номланмайди ва уларга истиғфор ҳам айтилмайди, аммо аҳли илмлар фақат уларни оҳиратда азобланишида иҳтилоф қилганлар (баъзилари Қуръон етиб бормаган бўлсада барибир жазоланади дейишган ва яна баъзилари йўқ улар охиратда имтиҳон қилинади дейишган)» (Такфирул Муайян, 17)

Шайх Муҳаммад ибн Иброҳимдан аҳлу фатра мусулмонларми ёки кофирларми деб сўрашганда шундай деган: «Улар кофир, мусулмон эмас. Лекин, уларга росул (рисолат) юборилмагунига қадар жазоланмайди». (Фатава ва Росаил Муҳаммад ибн Иброҳим, 1/246)

Яъни: Уларни ширки сабабли мушрик деймиз, лекин жазони қўллашни эса, ҳужжат қоим қилингандан кейин қиламиз.

****

Юқорида келган сўзлар, шайхнинг неваралари ва шогирдларининг сўзлари бўлиб, шайхнинг сўзларини қандай маънода тушиниш кераклигини ўз оғизлари билан баён қилиб кетганлар. Бугунги кунимиздаги жаҳмийлар эса, шайхнинг гапларини ўз ҳавою нафсларига ёқадиган ҳолатда тушиниб, бошқаларни ҳам йўлдан оздириб юрибдилар.

Сўзимизнинг сўнгида, жаҳмийларнинг куфрий шубҳаларидан, тавҳиднинг ойдин нурига илм сабабли олиб чиққан Аллоҳ таъолога ҳамду санолар айтамиз!

«Шундай қилиб, жиноятчиларнинг йўли ошкор бўлиши учун, оятларни (ана шундай) муфассал баён қиламиз». (Анъом: 55)