Шубҳа: «Бу матнлар ўзини исломга нисбат берадиган кишилар ҳақида эмас, балки кофирлар ҳақида ва бу оятлар кофирларга хосдир».
Зиндиқ бўлган ғулаатул муржиаларнинг ботил шубҳасига, муваҳҳидларнинг қиличидан зарба!
بسم الله الرحمن الرحيم
Қандайдир бир жаҳмий зиндиқ, мушрикларни ҳимоячиси сизга шундай дейиши мумкин: «Сиз келтираётган оятлар мусулмонларга тегишли эмас, балки (аслий) кофирларга тегишли. Сиз буни ўзини Исломга мансублаган кишига нисбатлаб, хаворижларнинг феълини қилмоқдасиз».
Биз жавоб берамиз: Қуръон куфрда айблаган доира фақатгина унда зикр қилинган кишилар билан чекланмаган. Аксинча, бу ҳукмлар барча кишиларга туширилади, кимки кофирлар қилган (ширкий) феълни қилса унга ҳам татбиқ қилинади. Муфассирларнинг барчаси иттифоқ қилган қоидага мувофиқ. Яъни «эътибор лафзни умумий эканига қаралади, сабабни хос эканлигига эмас». Соддароқ қилиб айтганда, Қуръондаги ҳукмлар билан ҳукм чиқаришлик уни лафзига қараб бўлади, сабаби нузулига эмас. Бир оят бир нарсани сабабига биноан нозил бўлади, лекин буни ҳукми (ом) умумий одамларга бўлади. Акс ҳолда Аллоҳдан бундан паноҳ сўраймиз, Қуръоннинг ҳар тарафлама масъалани қамраб олиш хусусияти йўқолади. Ахир, Қуръон мутлоқ комил эканлигига қарамай, қандайдир бир хос ҳолатга тушмаган деярли оят йўқ. Яъни барча оятлар қандайдир сабабларга биноан нозил бўлган. Энди агар биз фақат шу оятни ҳукмини сабаби нузули билан чеклаб, хос қилиб қўйсак, унда амал қилишимиз учун бир дона оят ҳам қолмаган бўларди. Бу оятларни Аллоҳ таъоло уламолар тушинтирганидек, ҳар қандай киши аввалги мушрикларни (ширкий) феълини қилса, унинг бошига уларнинг ҳоли тушади деб, огоҳлантириш учун нозил қилган.
Алий ибн Абу Толиб розиаллоҳу анҳудан (18:104) «Сен: Сизга амаллари юзасидан энг зиёнкорларнинг хабарини берайми? Улар бу дунё ҳаётидаёқ сайъи-ҳаракатлари ботил бўлган, ўзлари эса, гўзал иш қиляпман, деб ҳисоблайдиганлардир», ояти ҳақида сўрашганда шундай жавоб берди:
كفرة أهل الكتاب كان أوائلهم على حق ، فأشركوا بربهم عز وجل وابتدعوا في دينهم ، وأحدثوا على أنفسهم ، فهم يجتمعون في الضلالة ، ويحسبون أنهم على هدى ، ويجتهدون في الباطل ويحسبون أنهم على حق ، ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا . وقال علي رضي الله عنه منهم أهل حروراء
(Бу оят аҳли китоб кофирларини ўз ичига олади) «Аҳли китоб кофирларини аввалгилари ҳақ устида эдилар, сўнг эса Роббилари азза ва жаллага шерик келтирдилар ва дийнларида ва ўз ораларида бидъат пайдо қилдилар. Ва улар залолатда жамланиб, ўзларини ҳидоятдамиз ва ботилда ижтиҳод қилиб ҳақдамиз деб ўйладилар. Улар бу дунё ҳаётидаёқ сайъи-ҳаракатлари ботил бўлган, ўзлари эса, яхшилик қиляпман деб ўйлайдиганлардир. Ва Алий розиаллоҳу анҳу айтдилар: Хаворижлар ҳам шулардандир (яъни ховорижлар ҳам ана шу оятга тушадилар, чунки улар ҳам ана шундай ўзларини яхшилик қиляпман деб ўйлардилар)» «Китабул тавҳид», Ибн Мандаҳ, 261. Тафсир ат Тобарий 18/127.
Ибн Жарир ат Тобарий Алий розиаллоҳу анҳунинг мана шу оятни хаворижларга нисбатлаганини тўрт ровий орқали ривоят қилган. Алий розиаллоҳу анҳунинг ушбу оятнинг сабаби нузули хос бир кишиларга нозил бўлган бўлсада, аммо унинг маъноси умумий эканини жуда ҳам яхши тушунганликларига яққол далилдир, лекин ушбу оятни ва бошқа шунга ўхшаган оятларни фақатгина аслий кофирларгагина хос деб уларга чеклаб қўядиган залолатдаги кишиларга яққол қарши далилдир. Чунки, ўзини исломга нисбатлаган киши ширк қилиши билан аҳли китоблардан бўлган кишини ширкида фарқ йўқдир. Ҳар кимга ширкдан насиба фақат ширкдир, куфрдан насиба фақат куфрдир, залолатдан насиба залолатдир. Яъни аслий кофирлар ширк қилса бошқачароқ насиба, ўзини исломга мансублаган киши ширк қилса, бошқачароқ насиба бўлиб қолмайди. Қуйида уламоларни сўзларини келтирамиз:
Имом Ибн Касир аш Шофеий (701 774-ҳижрийда вафот этган) «Каҳф» сурасидаги «(Эй Пайғамбар), айтинг: Сизларга қилган иш-амалларидан энг кўп зиён кўрувчи кимсаларнинг хабарини берайликми?!» Улар бу дунё ҳаётидаёқ сайъи-ҳаракатлари ботил бўлган, ўзлари эса, гўзал иш қиляпман, деб ҳисоблайдиганлардир, (103) оятни тафсирида айтади:
وقال علي بن أبي طالب والضحاك، وغير واحد: هم الحرورية.
ومعنى هذا عن علي، رضي الله عنه: أن هذه الآية الكريمة تشمل الحرورية كما تشمل اليهود والنصارى وغيرهم، لا أنها نزلت في هؤلاء على الخصوص ولا هؤلاء بل هي أعم من هذا؛ فإن هذه الآية مكية قبل خطاب اليهود والنصارى وقبل وجود الخوارج بالكلية، وإنما هي عامة في كل من عبد الله على غير طريقة مرضية يحسب أنه مصيب فيها، وأن عمله مقبول، وهو مخطئ، وعمله مردود، كما قال تعالى: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً } [الغاشية: 2 4] وقوله تعالى: { وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا } [الفرقان: 23] وقال تعالى: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } [النور: 39] .
وقال في هذه الآية الكريمة: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ } أي: نخبركم { بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا } ؟ ثم فسرهم فقال: { الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } أي: عملوا أعمالا باطلة على غير شريعة مشروعة مرضية مقبولة، { وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا } أي» يعتقدون أنهم على شيء، وأنهم مقبولون محبوبون.
“Алий ибн Абу Толиб, Доҳҳок ва бошқа бир қанча салафлар айтган: «Улар ҳарурийлар», Али ибн Абу Толибдан келган бу сўз шуни ифодалайдики, ҳарурийлар ҳам бу оятга кириб кетади. Шунингдек бу оят яҳуд ва носороларни ўз ичига олиши аниқдир. Сабаби бу оят яҳуд ва носоролар ҳақида хоссатан нозил бўлгани ёки ҳарурийлар ҳақида хоссатан нозил бўлмаганлиги бўлиб, аксинча бу оят ундан ҳам умумий бўлгани учундир. Зотан, бу оят маккий бўлиб, яҳуд ва носороларга хитоб этилишидан олдин ва хаворижлар пайдо бўлишидан олдин нозил бўлган. Бу улуғ оят Аллоҳ рози бўлмаган суратда Аллоҳга ибодат қилиб, ўзини тўғри йўлдаман ва амалларим мақбул деб юрган кимсалар хатокор ва амаллари (мардуд) қабул этилмаслигини умумий баён этмоқда. Аллоҳ таъоло айтганидек: «Ўша кунда бир чеҳралар қўрқувчидир. Улар амал қилувчи ва чарчавчидир. Улар ўта қизиган оловга кирадилар».(Ғошия:2 4) Ва айтди: «Ва қилган амалига келиб, уларни тўзон каби сочиб юборамиз».(Фурқон:23) Ва айтди: «Куфр келтирганларнинг амаллари саҳродаги саробга ўхшайди. Чанқоқ одам уни сув деб ҳисоблайди». (Нур:39) Ва Аллоҳ таъоло ушбу улуғ оятда айтдики: «Айтинг сизларга хабар берайликми», яъни сизларга айтиб берайми «иш-амалларидан энг кўп зиён кўрувчиларни?», сўнг шундай деб тушиндирди: «Улар бу дунё ҳаётидаёқ сайъи-ҳаракатлари ботил бўлган», яъни улар шариатда машру бўлмаган суратда мақбул бўлмайдиган ботил амал қилганлар, «ва ўзлари эса, гўзал иш қиляпман, деб ҳисоблайдиганлардир», яъни улар ўзларини қандайдир тўғри нарсада ва уларни амаллари мақбул бўладиган ва севимли деб эътиқод қиладилар”. «Тафсир Ибн Касир», 5/202.
Имом Ат Таймий ал Асбаҳоний айтади:
وَقَالَ عَبْد الرَّحْمَنِ بْن مهْدي: وَذكر عِنْده أَن الْجَهْمِية ينفون أَحَادِيث الصِّفَات، وَيَقُولُونَ: اللَّه أعظم من أَن يُوصف بِشَيْء من هَذَا، فَقَالَ عبد الرَّحْمَن (ابْن مهْدي) — قد هلك قوم من وَجه التَّعْظِيم فَقَالُوا: اللَّه أعظم من أَن ينزل كتابا أَو يُرْسل رَسُولا، ثُمَّ قَرَأَ {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ الله على بشر من شَيْء} ثُمَّ قَالَ: هَل هَلَكت الْمَجُوس إِلا من جِهَة التَّعْظِيم؟ قَالُوا: اللَّه أعظم من أَن نعبده، وَلَكِن نعْبد من هُوَ أقرب إِلَيْه
ِ منا، فعبدوا الشَّمْس وسجدوا لَهَا، فَأنْزل اللَّه عَزَّ وَجَلَّ: (وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى الله زلفى} .
Абдурроҳман ибн Маҳдий ҳузурида жаҳмийлар зикр қилиниб, улар сифат ҳадисларини инкор қилишмоқда ва айтишмоқдаки:«Аллоҳ бирор бир нарса билан сифатланишданда буюк зот!». Шунда Абдурроҳман ибн Маҳдий айтди: Дарҳақиқат, бир қавм Аллоҳни буюклаймиз деб ҳалок бўлдилар, улар айтиларки: «Аллоҳ китоб нозил қилишданда буюк ёки пайғамбар жўнатишданда буюк» ва кейин ушбу оятни ўқиди: «Улар, Аллоҳ башарга ҳеч нарса туширгани йўқ, деганларида, улар Аллоҳни ҳақиқий қадрламадилар». Сўнг айтди: Мажусийлар ҳам фақатгина Аллоҳни буюклаймиз деб ҳалок бўлдилар. Улар: «Аллоҳ биз ибодат қилишимиздан буюкроқдир, лекин биз Аллоҳдан кўра ўзимизга яқинроқ бўлганга ибодат қиламиз», деб улар қуёшга ибодат қилиб кетдилар ва унга сажда қилдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла оят нозил қилди: «Ундан ўзга дўстлар тутганлар: Биз уларга фақат бизларни Аллоҳга жуда ҳам яқин қилишлари учунгина ибодат қиламиз (дерлар)». «Ал Ҳужжа фий баян ал мажажжа, 1/477».
Фойда:
1) Имом Абдурроҳман ибн Маҳдий (135 198-ҳижрийда вафот этган) жаҳмийларнинг Аллоҳни буюклаш (нийятлари) билан уларни узрли деб ҳисобламади ва уларни холис ижтиҳод (нийятлари) учун бир ажр оладилар демади, лекин уларни мушрик ва мажусийларга тенглаштириб ҳалок бўлишларини айтди.
2) Ўзларини бу Умматга нисбат этган жаҳмийлар билан қуройший мушриклар ва мажусийлар ўртасида қиёсни татбиқ этиши (яъни бир-бирларига ўхшатиши) ва мушриклар борасида нозил бўлган оятларни ўзларини исломга нисбат этган жаҳмийларга тушириши, татбиқ этиши.
Шайх ат Тамимий роҳимаҳуллоҳ айтади:
فإن جادل منافق، بكون الآية نزلت في الكفار، فقولوا له: هل قال أحد من أهل العلم أولهم وآخرهم: إن هذه الآيات لا تعم من عمل بها من المسلمين؟ من قال هذا قبلك؟ وأيضًا فقولوا له: هذا رد على إجماع المسلمين، فإن استدلالهم بالآيات النازلة في الكفار، على من عمل بها ممن انتسب إلى الإسلام، أكثر من أن تذكر
«Агар бир мунофиқ бу оятларни кофирларга нозил бўлган деб сизлар билан тортишса, унга айтиларки: Бирор аҳли илм аввалгию охиргиларидан бирортаси бу оят кофирларни феълини қилган мусулмонларга умумий эмас деб айтганлари борми? Ким сендан олдин бу гапни гапирган? Ва яна унга айтиларки: Бу мусулмонлар ижмосига (зиддир) раддиядир. Чунки мусулмонлар кофирлар тўғрисида нозил бўлган оятларни, ушаларни (кофирларни) (ширкий) феълини қилган ўзларини исломга нисбат бериб келган инсонларга тушириб, шуни далил қилганлари шунчалик кўпки, ҳаммасини зикр қилиб бўлмайди». «Ад-Дурор ас-сания», 10/58.
Нажд диёрининг имоми Абдуллоҳ Абу Батийн роҳимаҳуллоҳ айтади:
وأما قول من يقول: إن الآيات التي نزلت بحكم المشركين الأولين، فلا تتناول من فعل فعلهم، فهذا كفر عظيم، مع أن هذا قول، ما يقوله إلا «ثور» مرتكس في الجهل، فهل يقول: إن الحدود المذكورة في القرآن والسنة، لأناس كانوا وانقرضوا؟ فلا يحد الزاني اليوم، ولا تقطع يد السارق، ونحو ذلك، مع أن هذا قول يستحيا من ذكره; أفيقول هذا: إن المخاطبين بالصلاة والزكاة، وسائر شرائع الإسلام، انقرضوا، وبطل حكم القرآن
«Аммо кимки айтасаки: Албатта аввалги мушриклар ҳукми билан нозил бўлган оятлар, уларни (кофирларни) (ширкий) феълини қилган бошқаларни (мусулмонларни) ўз ичига олмайди деса, бу катта куфрдир. Аслида бу гапни жаҳолатда чуқур кетган бир ҳўкиздан бошқаси айтмайди. У одам: Қуръон суннатда зикр қилинган ҳад ҳудудлар тугаб-битиб кетган инсонлар учунгина дейдими? Бугун зинокорга ҳад урилмаслик керакми, ўгрини қўли кесилмаслик керакми, шунга ўхшаган нарсалар қилинмаслик керакми, аслида бу гап зикр қилинишдан ҳам ҳаё қилинадиган гапдир. Энди шуни бирор бир (мушрикларнинг адвакати) киши айтадими: Намоз, закот ва бошқа ислом шариатлари билан хитоб қилинган кишилар йўқолиб кетган Қуръон ҳукми бекор бўлиб кетган дейдими?». «Мажмуату ал масаил ва ар росаил», 2/130.
Абдур-Роҳман ибн Хасан Оли Шайх роҳимаҳуллоҳ айтади:
«Энди аввалги мушриклар тўғрисида нозил қилинган оятлар ҳозирда ҳудди шундай ширк қилган одамларга тегишли эмас дейдиган сўзларга келсак, бу буюк куфр бўлиб, бундан Қуръонни ва ундаги ва Суннатдаги шаръий жазоларни йўққа чиқаришлик келиб чиқади». «Ад Дурор ас-сания», 1/418.
Имом аш Шавканий роҳимаҳуллоҳ, тавҳид масъаласида муқоллидларга узр бермаслиги ҳақидаги оятлар ҳақида шундай дейди:
وإن كان تنزيلها في الكفار لكنه قد صح تأويلها في المقلدين لاتحاد العلة وقد تقرر في الأصول أن الاعتبار بعموم اللفظ لا بخصوص السبب وإن الحكم يدور مع العلة وجودا وعدما وقد احتج أهل العلم بهذه الآيات على إبطال التقليد ولم يمنعهم من ذلك كونها نازلة في الكفار
«Агар у кофирларга нозил бўлган бўлса ҳам, лекин муқаллидларга уни таъвил қилишлик саҳиҳ бўлган (яъни уша кофирларга эргашаётганларга уни туширишлик саҳиҳ саналади) Чунки иллат (сабаб) бир. Чунки усул илмида аниқ қоида борки, эътиборни лафзни умумий эканига қайтарилади, сабабни хос эканлигига эмас ва ҳукм иллати билан айланади яъни иллат бўлса бўлади, бўлмаса бўлмайди. Ва аҳли илмлар тақлид ботил эканлигига мана шу оятларни ҳужжат қилишган ва бу оятлар кофирлар тўғрисида нозил бўлганлиги, аҳли илмларни бундан ман қилмаган (яъни шунга қарамасдан уни ҳужжат қилиб, мусулмонлар шу феълни қилса ҳам уларга тушираверишган)». «Ал Қовл ал Муфид», 1/72.
Дарҳақиқат, қандай ҳам кечаги кун бугунги кунга ўхшайдия!
Мушрикларнинг оқловчиларини барчасига биз айтамиз: «Сизларнинг кофирларингиз аввалги (кофирлардан) яхшироқми? Ёки самовий китобларда сизларга оқлов борми? (54/43)
TAVHID SAHIFASI 