Нажд уламоларининг жаҳолат тўғрисидаги сўзлари. (Янгиланган)*

Нажд уламоларининг жаҳолатга оид сўзлари.

بسم الله الرحمن الرحيم

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб сўзлари:

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб, Ибн Таймийянинг баъзи сўзларини келтириб ва ундан шубҳаларни даф қилиб, яъни гўё Ибн Таймия жаҳолат билан қилинган ширкка узр берган деб даъво қиладиганларни сўзлари ботил-ёлғон эканини ва дийн аслида жаҳолатга узр йўқ эканини исботлагандан кейин айтди:

على أن الذي نعتقده وندين لله به ونرجو أن يثبتناً عليه أنه لو غلط هو أو أجلَّ منه في هذه المسألة وهي مسألة المسلم إذا أشرك بالله بعد بلوغ الحجة ، أو المسلم الذي يفضل هذا على الموحدين ، أو يزعم أنه على حق ، أو غير ذلك من الكفر الصريح الظاهر الذي بينه الله ورسوله وبينه علماء الأمة ، أنا نؤمن بما جاءنا عن الله وعن رسوله من تكفيره ولو غلط من غلط .
فكيف والحمد لله ونحن لا نعلم عن واحد من العلماء خلافا في هذه المسألة

Ва мана шунга биз эътиқод қиламиз ва биз Аллоҳ ҳузурида шуни дийн тутамиз ва шунда собит қилишини сўраймиз. Ва бу — агарда у (Ибн Таймия) ёки ундан катталар бўлсин мазкур масъалада хато қилса, бу эса яъни мусулмон ҳужжат етгандан кейин Аллоҳга ширк келтирса (гўё жоҳил бўлса мушрик бўлмайди деса) ёки мусулмон шуни (яъни ширк қилган кишини) муваҳҳидлардан афзал билса ёки шуни (ширк қилган кишини) ҳақда (яъни мусулмон) деб даъво қилса ёки бундан бошқа очиқ ва зоҳир куфр турларини қилса, албатта буни (куфр деб) Аллоҳ ва росули ва уммат уламолари баён қилгандир. Ва биз Аллоҳдан ва росулидан келган нарса иймон келтирамиз, ана шу кофир эканига, агарчи (ушбу масъалада) ким (хоҳ олим хоҳ омий) хато қилса ҳам. (Ахир) қандай қилиб?! (бундай бўлиши мумкун). Барча ҳамдлар Аллоҳга бўлсинки, ушбу масъалада (жаҳолатга узр бермасликда) бирор уламодан хилоф бор эканини билмаймиз. (Муфийд ал Мустафийд фий куфри тарики ат Тавҳид, 9)

Анави «чала-мужтаҳид»ларга, на таъвилига на ижтиҳодига (дин аслида) узр йўқ ва бўлиши ҳам мумкун эмас! Кимки бугун ана ўша «чала-мужтаҳидларни» барбир ўзича қандай қилиб бўлса ҳам оқламоқчи бўлса, албатта у ҳақни билиб турган, аммо барибир уни яширадиган яҳудлар кабидир, ёки ўзининг жаҳолати сабабли залолатга кириб, адашиб қолган насронийлар кабидир. Учинчиси йўқ!

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобни мушрикларни жоҳил санаб уларни такфирида шак қилганларни рад қилиб, ҳужжат қоим бўлиш билан ҳужжатни тушиниш ўртасидаги фарқни баён қилган алоҳида бир рисоласи бор. Қуйида келтирамиз:

بسم الله الرحمن الر حيم إلى الإخوان، سلام عليكم ورحمة الله وبركاته. وبعد: ما ذكرتم من قول الشيخ: كل من جحد كذا وكذا، وقامت عليه الحجة، وأنكم شاكون في هؤلاء الطواغيت وأتباعهم، هل قامت عليهم الحجة؟ فهذا من العجب، كيف تشكون في هذا وقد أوضحته لكم مرارا؟! فإن الذي لم تقم عليه الحجة، هو الذي حديث عهد بالإسلام، والذي نشأ ببادية بعيدة، أو يكون ذلك في مسألة خفية، مثل الصرف والعطف، فلا يكفر حتى يعرف. وأما أصول الدين التي أوضحها الله وأحكمها في كتابه، فإن حجة الله هو القرآن، فمن بلغه القرآن فقد بلغته الحجة؛ ولكن أصل الإشكال، أنكم لم تفرقوا بين قيام الحجة، وبين فهم الحجة، فإن أكثر الكفار والمنافقين من المسلمين، لم يفهموا حجة الله مع قيامها عليهم، كما قال تعالى: {أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً}. وقيام الحجة نوع، وبلوغها نوع، وقد قامت عليهم، وفهمهم إياها نوع آخر; وكفرهم ببلوغها إياهم، وإن لم يفهموها. إن أشكل عليكم ذلك، فانظروا قوله صلى الله عليه وسلم في الخوارج: «أينما لقيتموهم فاقتلوهم» 2،وقوله: «شر قتلى تحت أديم السماء» ، مع كونهم في عصر الصحابة، ويحقر الإنسان عمل الصحابة معهم، ومع إجماع الناس أن الذي أخرجهم من الدين هو التشدد والغلو والاجتهاد؛ وهم يظنون أنهم يطيعون الله، وقد بلغتهم الحجة، ولكن لم يفهموها. وكذلك قتل علي رضي الله عنه الذين اعتقدوا فيه، وتحريقهم بالنار، مع كونهم تلاميذ الصحابة، ومع عبادتهم وصلاتهم وصيامهم، وهم يظنون أنهم على حق. وكذلك إجماع السلف: على تكفير غلاة القدرية وغيرهم، مع علمهم وشدة عبادتهم، وكونهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا؛ ولم يتوقف أحد من السلف في تكفيرهم لأجل كونهم لم يفهموا، فإن هؤلاء كلهم لم يفهموا.إذا علمتم ذلك،فإن هذا الذي أنتم فيه كفر: الناس يعبدون الطواغيت، ويعادون دين الإسلام، فيزعمون أنه ليس ردة لعلهم ما فهموا الحجة، كل هذا بين. وأظهر مما تقدم: الذين حرقهم علي، فإنه يشابه هذا. وأما إرسال كلام الشافعية وغيرهم، فلا يتصور يأتيكم أكثر مما أتاكم، فإن كان معكم بعض الإشكال، فارغبوا إلى الله تعالى أن يزيله عنكم، والسلام.

Бисмиллаҳир роҳманир роҳим биродарларга. Ассаламу алайкум, сўнгра: Шайхни (Ибн Таймийя) зикр этканларини келтириб — кимки фалон-фалон нарсани инкор қилса, унга ҳужжат қоим қилингандир ва нимага сизлар бу тоғут ва уларнинг аҳлига боғлиқ масъалаларда шубҳа қилиб уларга ҳужжат қоим бўлганмикин деб ўйлаяпсизлар, бу жуда ҳам ажойибку! Қандай қилиб сизлар бунда шубҳага борасизлар, ҳолбуки, мен бу ҳақда кўп маротаба тушунтириб берганманку! Сўнг гапида давом этиб айтади: Ҳақиқатда ҳужжат қоим қилинмаган одам бу динни янги қабул қилган ёки дин асослари етиб бормаган, чўл ва сахрода яшаган ёки махфий ёпиқ масъалаларда (яъни оддий авом аҳоли билан олим билишда тенг бўлмаган масъалалар) мисол: мерос, ас-сарф вал-атф (эр-хотин ўртасидаги иссиқ-совуқ) мана шундай одамлар ва ана шундай масъалаларда жоҳил одам бўлса, билмагунча кофир бўлмайди. Лекин дин асосларига келсак, куфр ҳақида Аллоҳ таъоло тушунтириб ва ўзининг Китобида буларни хабар берган ва Аллоҳнинг ҳужжати бу Қуръондир ва кимга Қуръон етиб борган бўлса, албатта, унга ҳужжат етиб боргандир. (яъни ҳужжат қоим бўлган ва узр қолмаган) Аммо сизлардаги асосий муаммо шуки, сизлар ҳужжатни тушуниш билан, ҳужжат қоим қилиш ўртасидаги фарқни ажратолмасликдир. Зеро, Аллоҳнинг ҳужжати аксар кофир ва мунофиқларга уларнинг ҳужжатни тушунмасликларига қарамасдан қоим бўлгандир. Аллоҳ таъоло айтди: Ёки сиз уларнинг кўпларига (ҳақ сўзни) тинглай оладилар йў англай оладилар деб ўйлайсизми?! (Ундоқ эмас, зеро) улар ҳеч нарса эмаслар, магар чорва ҳайвонлари кабидирлар. Йўқ, улар янада йўлдан озганроқ кимсалардир! [Фурқон:44] Шу сабабли ҳужжат қоим қилиш ва уни етказиш бу бир нарса, лекин уни тушуниш бутунлай бошқа ва уларга ҳужжат етиб боргандан сўнг уни (ҳужжатни) тушунмасликларига қарамасдан Аллоҳ таъоло уларни такфир (кофир деди) қилди. Агарда бу нарса сизларга (муаммо, шубҳа, қийинчилик) туғдирса Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) нинг ховорижлар ҳақидаги сўзларига қаранг: Қаерда уларни учратсангиз (топсангиз) қатл қилинглар, ва яна уларнинг сўзлари: Улар осмон гумбази остидаги энг ёмон ўликлардир. Шу билан бирга бу ховорижлар саҳобалар давридан бўлганлар ва одам саҳобалар амалини ховорижлар амалига нисбатан кичик санайди, мусулмонларнинг иттифоқи билан, ўша уларни диндан чиқарган нарса, бу ҳаддан ташқари (ғулув), қаттиқлик ва тиришқоқлик эди ва улар Аллоҳга итоат (ибодат) қилмоқдамиз деб ўйлар эдилар ва уларга ҳужжат етди, аммо улар уни (ҳужжатни) тушунмадилар (яъни нотўғри тушиниб, хато англадилар). Ва шунингдек, Алий (Аллоҳ у кишидан розий бўлсин) ҳам у ҳақда куфрий эътиқодда бўлганларни агарчи улар саҳобаларни шогирдлари бўлса ҳам ва намозни адо этиб ибодатларни бажариб, рўзадор бўлиб юришларига қарамасдан, ўт билан ёқиб қатл қилиб ташлади, шу билан бирга улар (куфрий эътиқодда бўлганлар), ўзларини ҳақдамиз деб ўйлашар эди. Ва шунингдек ғулувга кетган қодарийларнинг куфрига салафларнинг ижмоъси бордир ва бошқа шунга ўхшаш тоифалар, қаттиқ ибодат қилиб ўзларини тўғри йўлдамиз деб санашар эди. Ва ҳеч қайси салафлардан бири уларни такфир қилишдан уларни тушунмияптилар, деб (узр бериб) тўхтаб қолмаган, зотан, уларнинг барчалари тушунмайдилар! АГАР СИЗЛАР БУНИ БИЛГАН БЎЛСАНГЛАР, БИЛИНГЛАРКИ, СИЗЛАР ТУРГАН НАРСА БУ «КУФРДИР!» Шайх ўз сўзида давом этиб айтди: Одамлар тоғутга ибодат қилиб ва Исломга қарши душманлик қилса, бошқалар эътироз бериб улар диндан қайтмадилар балки (улар) ҳужжатни тушунмияптилар деса, албатта бу ҳаммаси очиқ ва ойдин масъаладир. Ва энг очиқ-ойдин бўлиб ўтган нарсалардан бу шуки, Алий (Аллоҳ у кишидан розий бўлсин) ёқиб юборган одамлар воқеасидир. Зеро, ана ўша ҳолат ҳозирги ҳолатга ўхшайди. Шофеий ва бошқаларни каломларига келсак, сизларга бундан кўпроғи келишини тасаввур қилиб бўлмайди. Агар сизларда баъзи ишкаллар қолган бўлса, унда Аллоҳ таъолога дуо қилиб, шубҳаларингизни аритишини сўранглар. (Ад-Дурор ас-сания, 10/93 95)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади:

عرفت دين الله الذي بعث به الرسل من أولهم إلى آخرهم الذي لا يقبل الله من أحد ديناً سواه وعرفت ما أصبح غالب الناس فيه من الجهل بهذا أفادك فائدتين :الأولى : الفرح بفضل الله وبرحمته قال الله تعالى : (( قل بفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هو خير مما يجمعون )) وأفادك أيضاً الخوف العظيم فإنك إذا عرفت أن الإنسان يكفر بكلمة يخرجها من لسانه وقد يقولها وهو جاهل فلا يعذر بالجهل وقد يقولها وهو يظن أنها تقربه إلى الله خصوصاً إن ألهمك الله ما قص عن قوم موسى مع صلاحهم وعلمهم أنهم أتوه قائلين : (( اجعل لنا إلها كما لهم آلهة )) فحينئذ يعظم خوفك وحرصك على ما يخلصك من هذا وأمثاله.

Аллоҳнинг аввалдан охиригача барча пайғамбарларни у билан юборган ва ундан ўзга динни бирон кишидан қабул қилмайдиган динини билган бўлсангиз ва аксарият одамлар бу ҳақда жоҳил бўлиб қолганини билган бўлсангиз, (мана шу билимингиз) сизга иккита нарсани ифодалаб беради: Биринчи: Аллоҳнинг фазли ва марҳаматидан хурсанд бўлишни. Аллоҳ таъоло айтганидек: (Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), айтинг: Аллоҳнинг фазлу марҳамати (яъни, ислом) ва раҳмат-меҳрибонлиги (яъни, Қуръон) билан мана шу (неъмат) билан шод-ҳуррам бўлсинлар. (Зеро), бу улар тўплайдиган мол-дунёларидан яхшироқдир(Юнус: 58). Иккинчи: улкан қўрқувни (ифодалайди). Чунки, агар инсон оғзидан чиққан бир калима сўз билан ҳам кофир бўлиб қолишини билсангиз баъзан уни жоҳиллик билан гапириб ҳам қўяди, жоҳиллиги эса унга узрга ўтмайди, баъзан эса у сўзни ҳудди мушриклар гумон қилганларидек, ўзини Аллоҳга яқинлаштиради деган гумонда айтиб қўяди, хусусан Аллоҳ таъоло сизга Мусо қавмини солиҳ ва илмли бўлган ҳолларида унинг ҳузурига: Эй Мусо, бизларга ҳам уларнинг илоҳлари каби илоҳ қилиб (ясаб) бер (Аъроф: 138) деб келишганини айтиб турган бўлса, ана шунда сизнинг қўрқувингиз ва ўзингизни ана шунга ўхшаш ҳолатдан қутқаришга ҳарислигингиз қаттиқ ортади. (Кашфуш Шубуҳат, 3)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб Иблиснинг воқеасидан фойдаларни таҳлил қилиб шундай дейди:

ومنها: أن التأويل الفاسد في رد النصوص ليس عذرا لصاحبه، كما أنه سبحانه لم يعذر إبليس في شبهته التي ألقاها، كما لم يعذر من خالف النصوص متأولا مخطئا، بل كان ذلك التأويل زيادة في كفره ومنها: أن الشبهة إذا كانت واضحة البطلان لا عذر لصاحبها

Шундан бири: Очиқ далилларни фосид таъвил билан рад қилишлик, соҳибига узр бермайди. Ҳудди шунингдек Аллоҳ субҳанаҳу ва таъоло Иблис шубҳасини келтирганда узр бермади. Шунингдек таъвилларда хато қилиб очиқ далилларга мухолиф бўлган ҳар қандай одамларга ҳам узр берилмайди. Балки бу таъвил уларни куфрига зиёда бўлади. Шулардан (Иблисни воқеасидан бизга фойдалардан): Агар (кимни) шубҳаси ботил экани очиқ бўлса, соҳибига узр йўқдир. (Ад-Дурор ас-сания, 13/170)

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади:

والمراد: معنى هذه الكلمة; وأما: التلفظ باللسان، مع الجهل بمعناها، فلا ينفع; فإن المنافقين يقولونها، وهم تحت الكفار، في الدرك الأسفل من النار

Лаа илааҳа илла Аллоҳнинг муроди, ушбу калиманинг маъносидир. Аммо уни маъносидан жоҳил бўла туриб талаффуз қилишга келсак, бу унга ҳеч қандай наф келтирмайди. Ҳолбуки уни мунофиқлар ҳам айтадилар, айни пайтда кофирлардан жаҳаннамда қуйироқ даражада бўлсалар ҳам. (Ад-Дурор ас-сания 2/253)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб ушбу «Ана у қавмимиз Ундан ўзга илоҳлар тутдилар. Уларга равшан ҳужжатлар келтира олармиканлар?! Аллоҳга ёлғон уйдиргандан ҳам золимроқ ким бор» (Каҳф:15) оятдаги фойдаларни тақсимлаб айтади:

ففيه: أن مثل هذا من افتراء الكذب على الله، وأنه أعظم أنواع الظلم، ولو كان صاحبه لا يدري، بل قصد رضى الله

Ушбу оятдан фойда: Бу каби Аллоҳдан бошқасига ибодат қилишлик, Аллоҳга ёлғон тўқишдир ва бу буюк зулмнинг бир навидир, агарчи буни содир этган киши билмасдан қилган бўлиб, Аллоҳни розилигини қасд қилаётган бўлса ҳам. (Ад-Дурор ас-Сания, 13/317)

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб ушбу: «Ва улар ҳисобга олмаган нарсалари, Аллоҳ тарафидан улар учун ошкор бўлди», оятини фойдалари ҳақида айтади:

الثالثة: أنهم لا يعرفون قبح أعمالهم الآن، بل لعلهم يستحسنونها.

Учинчи: Бу улар ўзларини амалларини қабиҳ эканини билмасликларидир, балки уни улар яхши ҳисобладилар. (Ад-Дурор ас-сания, 13/377)

قال الشيخ محمد بن عبد الوهاب في المرتدين أتباع مسيلمة وغيرهم : وقد أجمع العلماء أنهم مرتدون ولو جهلوا ذلك .ا.هـ الدرر السنية 8/118

Шайх Муҳаммад Ибн Абдулваҳҳоб (Аллоҳ у кишини раҳматига олсин) мусайламанинг издошлари муртадлар ва улардан бошқалар ҳақида шундай дейди: Дарҳақиқат, уламолар уларниннг муртад эканликларига ижмоъ (иттифоқ) қилишган, агарчи улар жоҳил бўлсалар ҳам. (яъни ўзларини муртад бўлганларин билмасалар ҳам). (Ад-Дурор ас сания 8/118)

Ад-Дурор ас-санияда (10/402) келишича:

وجميع العلماء في كتب الفقه، يذكرون حكم المرتد، وأول ما يذكرون من أنواع الكفر والردة: الشرك، فقالوا: إن من أشرك بالله كفر، ولم يستثنوا الجاهل

Жамийки уламолар фиқҳ китобларида муртад ҳукмини зикр қилганлар. Ва энг аввал зикр қилган куфр ва ридда турларини ширк деб зикр қилганлар. Айтишганки: «ким Аллоҳга ширк келтирса, бас, кофирдир», ва бунда жоҳилни кофир бўлганида истисно қилмаганлар.

Имрон ибн Ҳусойн розияллоҳу анҳудан ривоят: Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам қўлида сариқ мис бўлган бир кишини кўриб: Бу нимаси? — дедилар. У: Мадорсизликдан — деди. Шунда У киши (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): Уни ечиб ташла! Чунки у сени мадорсизлигингни зиёда қилади холос. Агар шу ҳолатингда вафот этсанг, ҳеч қачон нажотга эришолмасдинг — дедилар. Аҳмад заиф бўлмаган санад билан ривоят қилди. (Аҳмад (4/445), Ибн Можжа (2/1167), Ибн Ҳиббон (1410), Ҳоким (4/216) саҳиҳ деди ва Заҳабий унга мувофиқ бўлди) Ушбу ҳадисдан фойдаларни Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб тақсимлаб айтади:

أنه لم يعذر بالجهالة

Учунчи: Унга жаҳолати узр бўлолмади. (Китабут тавҳид, 1/17)

Айни пайтда ҳадисдаги кишининг ҳолати аниқ: жаҳолат-билимсизликдир!

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб рофизийларни куфри ҳақидаги асарида айтади:

الجهل بالمتواتر القاطع ليس بعذر وتأويله وصرفه من غير دليل معتبر غير مفيد كمن أنكر فرضية الصلوات الخمس جهلاً لفرضيتها فإنه بهذا الجهل يصير كافراً وكذا لو أولها على غير المعنى الذي نعرفه فقد كفر

Мутавотир даражасидаги матнда жаҳолатга узр йўқ ва ушбу матнни мўътабар далилсиз таъвил қилиш ҳеч қандай фойда келтирмайди. Ҳудди кимдир беш маҳал намозни фарз эканидан жоҳил бўлгани сабаб инкор қилгани каби. У айнан мана шу жаҳолати учун кофир бўлади. Ҳудди шунингдек, агар у беш маҳал намозни ҳаммамизга маълум бўлган маънодан бошқа қандайдир маънога таъвил қилса, батаҳқиқ у кофир бўлади. (Родд ала ар-Рофиза, 19)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади:

وإني لا أعتقد كفر من كان عند الله مسلماً ولا إسلام من كان عنده كافراً بل أعتقد من كان عنده كافراً كافراً ، وما صح عن العلماء من أنه لا يكفر أهل القبلة فمحمول على من لم يكن بدعته مكفرة لأنهم اتفقت كلمتهم على تكفير من كانت بدعته مكفرة ولا شك أن تكذيب رسول الله صلى الله عليه وسلم فيما ثبت عنه قطعاً كفر والجهل في مثل ذلك ليس بعذر

«Албатта, мен Аллоҳнинг ҳузурида мусулмон саналган кишини кофир эканига эътиқод қилмайман ва ҳудди шунингдек мен Аллоҳнинг ҳузурида кофир бўлган кишини исломига (мусулмон эканига) эътиқод қилмайман. Балки мен Аллоҳни ҳузурида ким кофир бўлса, у мен учун ҳам кофир деб эътиқод қиламан. Ва уламолардан келган аҳлу қиблани кофир санамаймиз деган саҳиҳ сўзига келсак, бу кимнинг бидъати (катта) куфрга етмаганларга тегишлидир. Чунки кимни бидъати (катта) куфрга етган бўлса, уни такфир қилиш борасида уламоларнинг сўзлари иттифоқдир. Шак йўқки, росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан қатъий собит бўлган нарсани ёлғонга чиқариш куфрдир ва бу каби нарсаларда жаҳолатга узр йўқ». (Ар-Родд ала ар-Рофида, 20)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобдан сўрашди:

الرابعة — قوله : أو نطق بكلمة كفرٍ ولم يعلم معناها فلا يكفر بذلك ، هل المعنى : نَطَق بها ولم يعرف شَرْحَها أو نطق بها ولم يعلم أنها تكفره

Тўртинчи савол: (Ҳанбалийларнинг қайсидир китобини муаллифининг сўзи): «Агар инсон куфр сўзини маъносини билмай нутқ қилса, унга бу сабабли такфир қилинмайди» — бунинг маъноси нима? Бунинг маъноси, агар ушбу сўзни у маъносини (яъни у сўзни остида турган маънони) билмаса такфир қилинмайди деганими ёки бу сўзни куфр эканини (яъни куфр ҳукмини) билмасдан нутқ қилиб қўйса такфир қилинмайди деганими?

Шайх жавоб берди:

إذا نطق بكلمة الكفر ولم يعلم معناها صريحٌ واضحٌ أنه يكون نطق بما لا يعرف معناه . وأما كونه أنه لا يعرف أنها تكفره فيكفي فيه قوله : ! ( لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم ) ! فهم يعتذرون للنبي صلى الله عليه وسلم ظانين أنها لا تكفِّرهم ، والعجب ممن يحملها على هذا وهو يسمع قوله تعالى : ! ( وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا ) ! ( إنّهُمْ اتّخَذُوا الشّيَاطِين أَوْلِياءَ مِنْ دونِ الله ويَحْسَبونَ أنهمْ مُهْتَدُون ) ( وإنّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السّبِيل وَيَحْسَبونَ أنّهُمْ مُهْتَدُون ) أيظن أن هؤلاء ليسوا كفاراً ؟ ولكن لا تستنكر الجهل الواضح لهذه المسائل لأجل غربتها

Агар инсон куфр сўзини нутқ қилса ва унинг (остидаги) маъносини билмаса, у ҳолда очиқ ва равшанки, у фақатгина ўзи билмаган маънони нутқ қилгандир. Аммо буни (нутқ қилишлик) куфр эканини билмаса, бунга Аллоҳ таъолонинг ушбу сўзи кифоядир: «Узр айтманлар! Иймонингиздан кейин кофир бўлдинглар!». Улар бизга такфир қилинмайди деб ўйлаб, Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларида ўзларини оқлаб-узрларини айтган эдилар. Муаллифни сўзини бундай тушинганлар ажабланарлидир, айни пайтда эса Аллоҳ таъолонинг ушбу сўзларини эшитиб турсада: «Улар бу дунё ҳаётидаёқ сайъи-ҳаракатлари ботил бўлган, ўзлари эса, гўзал иш қиляпман, деб ўйлайдиганлардир». «Улар Аллоҳни қўйиб шайтонларни ўзларига дўст тутдилар. Ҳамда ўзларини, албатта, ҳидоят топганлар, деб ўйлайдилар!». «Албатта, улар йўлдан тўсадилар ва улар ўзларини шак-шубҳасиз ҳидоят топгувчилар деб ўйлайдилар». Наҳотки бундай одам, уларни (оятдаги жоҳилларни) кофир эмас деб ўйласа? Лекин ушбу масъалалардаги очиқ жаҳолатга, ҳозир булар ғариб бўлгани учун ажабланмагин! (Ал фатава, 65 66)

Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб роҳимаҳуллоҳ айтади:

فإن كان المعين لا يكفر إلا إذا قامت عليه الحجة، فمن المعلوم أن قيامها ليس معناه: أن يفهم كلام الله ورسوله، مثل فهم أبي بكر رضي الله عنه، بل إذا بلغه كلام الله ورسوله، وخلا من شيء يعذر به، فهو كافر، كما كان الكفار كلهم تقوم عليهم الحجة بالقرآن، مع قول الله: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أكنةأن يفقهوه } الأنعام 25وقوله: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ} к;»>وإذا كان كلام الشيخ ليس في الشرك والردة بل في امسائل الجزئيات سواء كانت من الأصول أو الفروع

Агар муайян бир киши фақатгина ҳужжат қоим бўлгунига қадар кофир бўлмайдиган бўлса, ахир маълумки ҳужжат қоим бўлиши деганини маъноси — бу Аллоҳнинг ва Унинг росулининг каломини ҳудди Абу Бакр розиаллоҳу анҳу кабидек фаҳмлаши-тушиниши дегани эмас. Балки, агар унга Аллоҳнинг ва Унинг росулининг каломи етиб борса ва унда ўзини оқлашига (асосли) узри бўлмаса (яъни: мажнун ёки балоғатга етмаган бўлса ёки Қуръон тилини тушинмаса ва бир дона ҳам таржимон бўлмаса ҳудди ушбу жумлаларни Шайх Сулаймон ибн Саҳмон шарҳлагани каби) бас, у кофирдир. Ҳудди шунингдек барча кофирлар устига ҳам Қуръон ҳужжат бўлгандир (яъни Қуръон етиб бориши билан уларга ҳужжат қоим бўлган). Айни пайтда Аллоҳ таъолонинг ушбу сўзи билан бирга: «Биз уни фаҳмламасликлари учун қалбларига парда ва қулоқларига тўсиқ қилиб қўйдик». (Аном:25) Ва яна Унинг сўзи: «Албатта, кар ва соқов бўлиб олган ақлсиз кимсалар Аллоҳнинг наздида энг ёмон ҳайвонлардир». (Анфол:22) (Мажмуъ муаллафат аш Шайх, 1/221)

ШайхМуҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади:

فبإنزال الكتب وإرسال الرسول قطع العذر وأقام الحجة كما قال تعالى : (( لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل

Китоб нозил бўлиши ва Росул юборилиши узрни кесади ва ҳужжатни қоим қилади. Ҳудди Аллоҳ таъоло айтганидек: «Башорат берувчи ва огоҳлантирувчи Пайғамбарларни Аллоҳ ҳузурида одамларга Пайғамбарлардан сўнг ҳужжат бўлмаслиги учун юбордик». (Ад-Дурорус Саннийя, 10/7)

Шайх Сулаймон Ибн Абдуллоҳ Ибн Муҳаммад Ибн Абдулваҳҳоб ан-Наждий сўзлари:

Имом Сулаймон Ибн Абдуллоҳ Ибн Муҳаммад Ибн Абдулваҳҳоб ан-Наждий (Аллоҳ уларни ўз раҳмати билан қамраб олсин) айтади:

كيف يظن عاقل ـ فضلاً عن عالم ـ أن التلفظ بـ: » لا إله إلا الله » مع هذه الأمور تنفعهم؟! وهم إنما قالوها بألسنتهم وخالفوها باعتقادهم وأعمالهم؟! ولا ريب أنه لو قالها أحد من المشركين ونطق أيضًا بشهادة أن محمدا رسول الله ولم يعرف معنى الإله ولا معنى الرسول، وصلى وصام وحج، ولا يدري ما ذلك إلا أنه رأى الناس يفعلونه فتابعهم ولم يفعل شيئًا من الشرك، فإنه لا يشك أحد في عدم إسلامه قد أفتى بذلك فقهاء المغرب كلهم في أول القرن الحادي عشر أو قبله في شخص كان كذلك كما ذكره صاحب » الدر الثمين في شرح المرشد المعين [ من المالكية، ثم قال شارحه: وهذا الذي أفتوا به جلي في غاية الجلاء، لا يمكن أن يختلف فيه اثنان انتهى. ولا ريب أن عباد القبور أشد من هذا؟ لأنهم اعتقدوا الإلهية في أرباب متفرقين

Қандай қилиб, олим у ерда турсин бир ақлли киши, мана бу куфр ишлар билан бирга «Ла илаҳа иллаллоҳ» деб талаффуз қилиш инсонга фойда қилади деб ўйлайди?! Улар бу калимани тилларида айтдилар ҳолос, эътиқод ва амаллари билан бу калимага хилоф қилдилар. Қандай энди бир ақлли инсон уларга шуни фойдаси тегади деб ўйлайди? Шак йўқки, агар мушриклардан бирортаси албатта Муҳаммад Аллоҳнинг элчисидир шаҳодатини айтса ва сўзласа, лекин илоҳ ва росул маъноларини билмаса ва намоз ўқиса, рўза тутса, ҳаж қилса, бироқ буларнинг нималигини билмаса, магарам инсонлар қилаётганлигини кўргани учун қилса ва бирор ширк амалини қилмаса ҳам, бас, бунинг исломи йўқлигига бирор киши шубҳа қилмайди. Мағриб фуқоҳоларининг 11 асрдагилари ва ундан олдингилари ҳам ана шундай бўлган ҳар қандай шахсга шу фатвони беришди. Ҳудди, моликийлардан «Ад-дуррус-самийн фий шархил-муршидил-муъийн» китобининг соҳиби зикр қилганидек. Шориҳ айтганки: «Бу берган фатволари шу даражада равшанки, равшанликнинг ниҳоят даражасидир. Бунга иккинчи киши ихтилоф қилиши мумкин эмас». (Тайсир Ал Азиз Ал Ҳамийд, 57)

Имом муҳаддис, мужоҳид, шаҳид (ин шаа Аллоҳ) Сулаймон Ибн Абдуллоҳ (1233 йилда вафот этган) Тавба сурасидаги («Узр айтмангизлар, батаҳқиқ иймонларингиздан кейин кофир бўлдиларингиз») [Тавба:66] Аллоҳнинг оятини келтириб айтадилар:

(لاَ تَعْتَذِرُواْ قَدْ كَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ) [التوبة: 66] والآية دليل على أن الرجل إذا فعل الكفر لو لم يعلم أو يعتقد أنه كافر لا يعذر بذلك، بل يكفر بفعله القولي والعملي

Мана шу оят шундай кишига далилки, «Албатта бирор киши билмай ёки эътиқод қилмай туриб куфр амални қилса, албатта, у кофирдир. Узрли ҳисобланмайди. Балки, қовлий ва амалий феъли билан кофир бўлади». (Тайсир ал-Азиз ал-Хамид, 554)

Шайх Абдуллоҳ ибн Абдурроҳман Абу Батийн сўзлари:

Шайх Абдуллоҳ Ибн Абдур-Роҳман Абу Батийн (1282 ҳижрий йилда вафот этган) роҳимаҳуллоҳдан сўрашди: Агар кимда ким жаҳолати туфайли Исломни бузувчи амаллардан бирини қилса, уни куфр қилгани куфр ҳисобига кирадими ёки йўқми?

وسئل الشيخ عبد الله بن عبد الرحمن أبا بطين، رحمه الله: عمن ارتكب شيئا من المكفرات جهلا، يكفر إذا كان جاهلا بكون ما ارتكبه كفر، أم لا؟
فأجاب: قال تعالى: {إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى ىنُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُوراً وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيماً رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً} 1.فلا عذر لأحد بعد بعثة محمد صلى الله عليه وسلم في عدم الإيمان به وبما جاء به، بكونه لم يفهم حجج الله وبيناته لأن الله سبحانه أخبر عن الكفار بعدم الفهم، فقال تعالى: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْراً} 2 وقال: {إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ} 3 وقال: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ} 4.والآيات في وصفهم بغاية الجهل، كثيرة معلومة، فلم يعذرهم تعالى بكونهم لم يفهموا، بل صرح بتكفير هذا الجنس، وأنهم من أهل النار، كما في قوله تعالى: {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْناً} 5، وقوله: {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْأِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِبَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ}

Жавоб бериб айтади: Аллоҳ таоло шундай деган: Албатта Биз Нуҳга ва ундан кейинги пайғамбарларга ваҳий юборганимиз каби сизга ҳам ваҳий юбордик. Яна Иброҳим, Исмоил, Исхоқ, Яъқуб ва унинг уруғ-авлоди, Ийсо, Айюб, Юнус, Ҳорун ва Сулаймон пайғамбарларга ҳам ваҳий юборганмиз. Довудга Забурни ато этдик. Токи бу пайғамбарлар ўтганларидан кейин одамлар учун Аллоҳга қарши ҳужжат бўлиб қолмаслиги учун пайғамбарларни хушхабар элтувчи ва қўрқитувчи қилиб юбордик. Аллоҳ қудрат ва ҳикмат эгаси бўлган зотдир. (Нисо:163 165) Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам росул бўлиб юборилгандан сўнг, у зотга ва у олиб келган нарсага иймоннинг мавжуд эмас эканига бирортасига ҳам узр йўқ, у киши (жаҳолати сабаби билан куфр қилган) Аллоҳнинг ҳужжатини ва баёнатини фаҳм қилмасада, Аллоҳ таъоло кофирлар ҳақида хабар бериб, уларни фаҳмга эга эмаслар деди: Парвардигорининг оятлари билан панд-насиҳат қилингач, улардан юз ўгирган, ўзи қилиб ўтган гуноҳларини унутиб қўйган кимсадан ҳам золимроқ ким бор?! Дарҳақиқат, Биз (Қуръонни) фаҳмламасликлари учун уларнинг дилларини пардалаб, қулоқларини оғир қилиб қўйдик. Демак, агар сиз уларни ҳидоят ҳақ йўлга чақирсангиз ҳам ҳаргиз ҳидоят топмаслар. (Каҳф:57) Ва яна айтади: У бир гуруҳни ҳидоят қилди, бошқа бир гуруҳга эса йўлдан озиш ҳақ бўлди. Чунки улар Аллоҳни қўйиб, шайтонни дўст тутиниб олганларда, яна ўзларини ҳидоят топгувчилар, деб ҳисоблайдилар. (Аъроф:30) Ва яна айтади: Кофирларнинг мисоли ҳудди фақат қичқириқ ва сасдан бошқа нарсани эшитмайдиганларга бақираётганга ўхшайди. Улар кар, соқов ва кўрдирлар. Улар ақл ишлатмаслар. (Бақара:171) Оятда васф қилинганлар ниҳоятда жоҳил эканликларига маълумотлар кўпдир. Улар фаҳмга эга бўлмасалар ҳам, Аллоҳ таъоло уларга узр бермади. Балки, ушбу жинсдаги одамларни такфир қилганини очиқ айтди ва уларни жаҳаннам аҳлидан деди. Ҳудди, Аллоҳ таъоло ушбу сўзида айтганидай: Улар (кофир бўлганлари сабабли) қилган саъй-ҳаракатлари ҳаёти дунёдаёқ йўқ бўлиб кетгану, аммо (жаҳолатлари сабабли) ўзларини чиройли яхши амал қилаётган кишилар, деб ҳисоблайдиган кимсалардир! Улар Парвардигорларининг оятларини ва У зотга рўбарў бўлишни инкор қилишиб, бутун иш-амаллари беҳуда кетган кимсалардир. Бас, Биз Қиёмат кунида улар (қилиб ўтган амаллар) учун ҳеч қандай қадр-қиймат бермасмиз! (Каҳф:104-105). Ва яна айтади:Биз жин ва инсонлардан кўпларини жаҳаннам учун яратганимиз муҳаққақдир. Уларнинг диллари бору англай олмайдилар, кўзлари бору кўра олмайдилар, қулоқлари бору эшитмайдилар. Улар чорвалар кабидирлар, йўқ, улар чорвалардан ҳам баттардирлар. Ана ўшалар ғафлатда қолган кимсалардир. (Аъроф:179) (Ад-Дурор ас-сания, 10/361)

Абдуллоҳ Абу Батийн айтади:

وقال الشيخ عبد الله أبا بطين: (كل من فعل اليوم ذلك عند هذه المشاهد، فهو مشرك كافر بلا شك، بدلالة الكتاب والسنَّة والإجماع؛ ونحن نعلم أن من فعل ذلك ممن ينتسب إلى الإسلام، أنه لم يوقعهم في ذلك إلا الجهل، فلو علموا أن ذلك يبعد عن الله غاية الإبعاد، وأنه من الشرك الذي حرمه الله، لم يقدموا عليه، فكفرهم جميع العلماء، ولم يعذروهم بالجهل، كما يقول بعض الضالين: إن هؤلاء معذورون لأنهم جهال. وهذا قول على الله بغير علم، معارض بمثل قوله – تعالى -:(فَرِيقاً هَدَى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ)الآية، (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً)الآيتين. ) ا. هـ [الدرر السنية 10/404]

Кимки бугун ушбу (ширкий) феълларни шу ўринларда (мақбараларда, қабрлар олдида) қилса, бас, у мушрик кофир бўлади. Бунда шак-шубҳа йўқ. Бунга Қуръон ва Суннат ва ижмоъ далолат қилган. Биз биламизки, (ширкий) феълларни қилиб, ўзини исломга нисбатлаётганларни фақатгина шу (ширк-куфрга уларни) жаҳолати туширган. Агар улар шу феълларни Аллоҳдан ниҳоятда узоқ қиладиган феъл эканини ва бу Аллоҳ ҳаром қилган ширк эканини билганларида эди, бунга қадам қўймаган бўлар эдилар. Буларга жаҳолат сабаб узр бермасдан, жамийки уламолар кофир дедилар. Бу ҳудди баъзи адашганлар айтганидай эмас: «Булар маъзур, чунки жоҳилдирлар», дейилмайди. Мана шу сўз (улар узрли, чунки жоҳил дейишлик) Аллоҳ таъолога илмсизлик билан гапиришликдир. Бу Аллоҳ таъолонинг ушбу сўзига зиддир:«У бир фирқани ҳидоят қилди, бошқа бир фирқага эса йўлдан озиш ҳақ бўлди. Чунки улар Аллоҳни қўйиб, шайтонни дўст тутиниб олганларда, яна ўзларини ҳидоят топгувчилар, деб ҳисоблайдилар». Яна бошқа оятда Аллоҳ таъоло айтади: Сизларга қилган иш-амалларидан энг кўп зиён кўргувчи кимсаларнинг хабарини берайликми?! дегандан кейин, оятда давомида Аллоҳ таъоло шундай деган: Улар қилган саъй-ҳаракатлари ҳаёти дунёдаёқ йўқ бўлиб кетгану, аммо жаҳолатлари туфайли) ўзларини чиройли яхши амал қилаётган кишилар, деб ҳисоблайдиган кимсалардир! (яъни жоҳил шунга қарамасдан Аллоҳ уларни амаллари зоя бўлган инсонлар деди) (Ад-Дурор ас-сания, 10/404)

Имом Абу Батийн айтади:

فالمدعي أن مرتكب الكفر متأولا, أو مجتهدا مخطئا, أو مقلدا، أو جاهلا: معذور. مخالف للكتاب والسنة والإجماع بلا شك

Ким даъво қилсаки, куфрни қилган одам таъвил қилган бўлса, ёки хато ижтиҳод қилган бўлса, ёки тақлидан қилган бўлса, ёки жаҳолат билан қилган бўлса, бас, у маъзурдир деса, шак-шубҳасиз бу сўз Қуръонга ва суннатга ва ижмоъга зиддир. (Ал-интисор ли ҳизбиллаҳи ал-муваҳҳидийн, 1/37)

Абу Батийн ан-Наждий айтади:

وقد دلَ القرآن على أن الشك في أصول الدين كُفر، والشك هو التردد بين شيئين كالذي لا يجزم بصدق الرسول ولا كذبه….
رسائل نجد ٥١٣/٤

Дарҳақиқат, Қуръон далолат қиладики, дин асосларида шак қилишлик куфрдир. Ва бу (шакк) икки нарсани орасидаги иккиланишдир. Ҳудди кимдир Росул (соллаллоҳу алайҳи ва салламни) қатъий тасдиқламагани ва ёлғонга ҳам чиқармаганидай. (Росаилу Нажд 4/513) (Ҳукм такфирул муъайян, 17)

Шайх Абу Батийн айтади:

إن من أشرك بالله كفر، ولم يستثنوا الجاهل، ومن زعم لله صاحبة أو ولدا كفر، ولم يستثنوا الجاهل، ومن قذف عائشة كفر، ومن استهزأ بالله أو رسله أو كتبه، كفر إجماعا، لقوله تعالى: لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ

Албатта, ким Аллоҳга шерик келтирса, бас, у кофирдир ва жоҳил бундан истисно қилинмайди ва кимки Аллоҳни шериги ёки боласи бор деб даъво қилса, бас, кофирдир ва жоҳил бундан истисно қилинмайди ва ким Оиша розияллоҳу анҳога туҳмат қилса, бас, у кофирдир ва ким Аллоҳни ёки У зотнинг Росулини (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ёки Китобларини истеҳзо қилса, албатта, у ижмоъан кофирдир. Аллоҳ таъолонинг қуйидаги сўзи билан: «Узр айтмангизлар! батаҳқиқ, иймонларингиздан сўнг кофир бўлдингиз. (Ад-Дурор ас-сания, 10/402)

Абу Батийн айтади:

أنت مكلف بمعرفة التوحيد، الذي خلق الله الجن والإنس لأجله، وأرسل جميع الرسل يدعون إليه، ومعرفة ضده وهو الشرك الذي لا يغفره الله؛ ولا عذر لمكلف في الجهل بذلك، ولا يجوز فيه التقليد، لأنه أصل الأصول

Сен тавҳидни билишликка мукаллафсан, у эса Аллоҳ инсонлар ва жинларни ёлғиз ўзигагина ибодат қилишлик учун яратган ва жамийки пайғамбарларни унга даъват этиш учун юбор нарсадир ва сен уни (тавҳидни) зидди бўлган нарсани билишликка мукаллафдирсан, у эса Аллоҳ уни (уни билиб, ундан тавба қилмасдан ўлиб кетса) асло кечирмайдиган ширкдир. Бунда балоғатга етган мукаллаф кишига ҳеч ҳам узр йўқ ва бунда тақлид қилишлик ҳам жоиз эмасдир. Чунки, бу (дининг) асосининг асосидир. (Ад-Дурор ас-сания, 12/59)

Абдуллоҳ ибн Абдур-Роҳман ибн Ҳасан сўзлари:

وقال الشيخ عبد الرحمن بن حسن: واحتج بعض من يجادل عن المشركين بقصة الذي قد أوصى أهله أن يحرقوه بعد موته، على أن من ارتكب الكفر جاهلا لا يكفر، ولا يكفر إلا المعاند.

والجواب عن ذلك كله: أن الله سبحانه وتعالى أرسل رسله مبشرين ومنذرين، لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل؛ وأعظم ما أرسلوا به ودعوا إليه: عبادة الله وحده لا شريك له، والنهي عن الشرك الذي هو عبادة غيره؛ فإن كان مرتكب الشرك الأكبر معذورا لجهل، فمن الذي لا يعذر؟ ولازم هذه الدعوى: أنه ليس لله حجة على أحد إلا المعاند، مع أن صاحب هذه الدعوى لا يمكنه طرد أصله، بل لا بد أن يتناقض، فإنه لا يمكنه أن يتوقف في تكفير من شك في رسالة محمد صلى الله عليه وسلم أو شك في البعث، أو غير ذلك من أصول الدين، والشاك جاهل؛ والفقهاء يذكرون في كتب الفقه حكم المرتد: أنه المسلم الذي يكفر بعد إسلامه، نطقا أو فعلا أو شكا أو اعتقادا، وسبب الشك الجهل. ولازم هذا: أنا لا نكفر جهلة اليهود والنصارى، والذين يسجدون للشمس والقمر والأصنام لجهلهم، ولا الذين حرقهم علي ابن أبي طالب رضي الله عنه بالنار، لأنا نقطع أنهم جهال؛ وقد أجمع المسلمون على كفر من لم يكفر اليهود والنصارى، أو شك في كفرهم، ونحن نتيقن أن أكثرهم جهال. (الدرر السنية 12/68 69)

Абдуллоҳ ибн Абдур-Роҳман ибн Ҳасан роҳимаҳуллоҳ айтади: Баъзи мушрикларнинг ҳимоячилари, аҳлига ўзи вафот этгандан сўнг ёқишларини васият қилган инсонни қиссасини келтирадилар ва буни куфрга қўл урган киши, агар жоҳил бўлса, кофир бўлмайди, фақатгина куфрга қайсарлик қилган кишигина кофир бўлади деб ҳужжат сифатида келтирадилар. Буни барчасига шундай жавоб бўлади: Аллоҳ субҳанаҳу ва таъоло пайғамбарларни башорат берувчи ва огоҳлантирувчи қилиб жўнатган, одамларни Аллоҳни олдида пайғамбарлардан кейин бошқа ҳужжати қолмаслиги учун! Уларни рисолатларини ва даъватларини энг буюги ёлғиз Аллоҳ таъолога шерик келтирмаган ҳолда Унга ибодат қилиш ва Ундан бошқага ибодат қилиш бўлган ширкдан қайтаришдир. Агар катта ширкка қўл урган киши жаҳолати сабабли маъзур (узрли) бўлса, унда, унга узр берилмайдиган киши ким экан-а? Ушбу даъвони лозимидан: Аллоҳ ҳеч кимга ҳужжатни қоим қилмаган, фақатгина қайсарга ҳужжатни қоим қилган деган гап чиқади. Аслида ушбу даъво соҳиби ўзи қўйган асосга, ўзи ҳам унга умумий амал қила олмайди. Балки, албатта ўзи ҳам зиддиятга тушиб қолади. Чунки, албатта Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни рисолатида шак қилган ёки қайта тирилишга шак-шубҳа қилган ёки бундан бошқа дин аслида шак қилган кишини такфир қилмасдан тўхтаб қолиши, ўзига ҳам мумкун эмас. Ваҳоланки, шак-шубҳа қилишликнинг сабаби ҳам жаҳолатдир. Фуқоҳолар фиқҳ китобларида муртад ҳукмини зикр қиладилар: Муртад бу исломидан кейин нутқи ёки шак-шубҳаси ёки эътиқоди билан кофир бўлган мусулмон дейишади. Ва шак-шубҳанинг сабаби жаҳолатдир! Ушбу (жаҳолат билан куфрга тушганлар узрли деганларнинг гапидан): Яҳудий ва насронийларни ва қуёшга, ойга ва санамларга сажда қиладиганларни жоҳиллиги сабабли кофир демаслигимиз керак бўлиб қолади, шунингдек Алий ибн Абу Толиб розиаллоҳу анҳу олов билан ёқиб юборганларни ҳам кофир демаслигимиз керак бўлади, чунки биз улар жоҳил бўлганини қатъий-аниқ айта оламиз. Дарҳақиқат, мусулмонлар яҳудий ва насронийларни ёки уларни кофир эканида шак-шубҳа қилганларни кофир эканида ижмоъ-иттифоқ қилганлар. Ахир, биз аниқ биламизки, уларнинг аксари жоҳил-билмасвойлардир! (Ад-Дурор ас-сания, 12/68 69)

وقال الشيخ عبد الرحمن بن حسن أيضا مبينا عدم العذر بالخطأ و الشبهة والتأويل في مسائل الشرك: «وكل كافر قد أخطأ والمشركون لا بد لهم من تأويلات ويعتقدون أن شركهم بالصالحين تعظيما لهم ينفعهم ويدفع عنهم فلم يعذروا بذلك الخطأ ولا بذلك التأويل» ( فتاوى الأئمة النجدية ص3/ 168 الدرر السنية 11/446)

Шайх Абдур-Роҳман ибн Хасан яна ширк масъаласида хато, шубҳа ва таъвил сабабли узр йўқлигини баён қилиб айтади: Дарқаҳиқат, кофирларнинг барчаси хато қилган, мушрикларнинг таъвиллари бўлиши аниқдир, улар солиҳларни улуғлаб ширк келтиришлари ўзларига фойда беради ва улардан ёмонликни даф этади деб эътиқод қилганлар, ўша хато ва таъвил сабабли узрли бўлмадилар. (Нажд имомларининг фатвоси 3/168) (Дурор ас-сания, 11/446)

Нажд имомларининг душмани бўлмиш Довуд ибн Жиржиснинг шогирди Усмон ибн Мансурнинг «қабрга ибодат қилаётганлар ижтиҳодда хато қилган мужтаҳидлар» деган сўзига Имом мужаддид Абдур-Роҳман Ибн Хасан (1293 вафот этган) шундай дейди:

وما ذكر العلماء سلفا وخلفا أن الشرك يسوغ فيه الاجتهاد، ويعذر فاعله باجتهاده؛ وهذا كذب على الكتاب والسنة، وإجماع علماء الأمة

Уламоларни салафлари бўлсин, кейингилари бўлсин, ҳеч бири ширкда ижтиҳод қилса жоиз деб ёки уни ижтиҳоди учун узр бор деб зикр қилмаган. Бу Қуръонга ҳам суннатга ҳам ва уламолар ижмоъсига ҳам ёлғондир. (Ад-Дурор ас-сания, 11/548 549)

Шайх Абдурраҳмон ибн Ҳасанда ушбу масъалада алоҳида: «الأدلة والبراهين على عدم العذر بالجهل في أصول الدين» (Дин аслида жаҳолатга узр йўқ эканига далил ва ҳужжатлар) деб номланган рисолалари бор. У ерда шайх хусусан, даъватнинг душмани бўлган Усмон Ибн Мансурнинг ушбу сўзларини рад этган: «Агар мусулмон айтсаки: Эй Роббимиз, бизни ва биздан аввал иймон билан ўтган биродарларимизни мағфират қилгин..» (Хашр:10), деб уни иймонидан ўзиб кетган аввалги ислом умматидаги кишиларни қасд қилиб ва икки шаҳодат калимасига зид келишини билмай, агарчи улар қандай бўлса ҳам таъвилда хато қилган бўлсалар ёки куфр сўзни айтган бўлсалар ҳам ёки куфр феълини қилган бўлсалар ҳам, албатта улар, унинг иймонидан ўзиб кетган биродарларидир».

Шайх жавобан айтган:

فأقول: انظر إلى هذا التهافت والتخليط، والتناقض؛ ولا ريب أن الكفر ينافي الإيمان، ويبطله، ويحبط الأعمال، بالكتاب، والسنة، وإجماع المسلمين، قال الله تعالى: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْأِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [سورة المائدة آية : 5]. ويقال: وكل كافر قد أخطأ، والمشركون لا بد لهم من تأويلات، ويعتقدون أن شركهم بالصالحين، تعظيم لهم، ينفعهم، ويدفع عنهم، فلم يعذروا بذلك الخطأ، ولا بذلك التأويل؛ بل قال الله تعالى: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ} [سورة الزمر آية : 3]. وقال تعالى: {إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ} [سورة الأعراف آية : 30]، وقال تعالى: {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاًالَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً}[ سورة الكهف آية : 103 104] الآية. فأين ذهب عقل هذا عن هذه الآيات، وأمثالها من الآيات المحكمات؟! والعلماء رحمهم الله تعالى سلكوا منهج الاستقامة، وذكروا باب حكم المرتد، ولم يقل أحد منهم أنه إذا قال كفرا، أو فعل كفرا، وهو لا يعلم أنه يضاد الشهادتين، أنه لا يكفر لجهله. وقد بين الله في كتابه أن بعض المشركين جهال مقلدون، فلم يدفع عنهم عقاب الله بجهلهم وتقليدهم، كما قال تعالى: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ} [سورة الحج آية : 3] إلى قوله: {إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ} [سورة الحج آية : 4].. وقال العلامة ابن القيم، رحمه الله تعالى، أيضا في طبقات الناس- من هذه الأمة وغيرها-: الطبقة السابعة عشر

Мен айтаман: Далилларни узуқ-юлуқ эканига ва уларни аралаштириб ташалганига ва зиддиятларига қаранглар! Шубҳа йўқки, Қуръон ва суннат ва мусулмонларнинг ижмоъсига биноан куфр иймонни нафий-инкор-йўқ қилади ва уни ботил қилади ва амалларни ҳам ҳабата қилади.

Аллоҳ таъоло айтди: Ким иймонидан кейин куфр келтирса, унинг амали беҳуда кетади ва охиратда у зиён кўрувчилардан бўлади (Моида:5).

Шунингдек яна айтилади: Дарқаҳиқат, кофирларнинг барчаси хато қилган, мушрикларнинг таъвиллари бўлиши аниқдир, улар солиҳларни улуғлаб ширк келтиришлари ўзларига фойда беради ва улардан ёмонликни даф этади деб эътиқод қилганлар, ўша хато ва таъвил сабабли узрли бўлмадилар. Балки Аллоҳ таъоло айтдики: Ундан ўзга авлиё-дўстлар тутганлар: «Биз уларга фақат бизларни Аллоҳга жуда ҳам яқин қилишлари учунгина ибодат қиламиз», (дерлар). Албатта, У зот улар орасида ихтилоф этаётган нарсалар бўйича ҳукм қилур. Албатта, Аллоҳ ёлғончи ва кофир кимсаларни ҳидоят қилмас« (Зумар:3). Ва Аллоҳ таъоло айтди: »Улар Аллоҳни қўйиб шайтонларни ўзларига дўст тутдилар. Ҳамда ўзларини, албатта, ҳидоят топганлар, деб ҳисоблайдилар« (Аъроф:30).

Ва Аллоҳ таъоло айтди: Сен айтгин: »Сизга амаллари юзасидан энг зиёнкорларнинг хабарини берайми? Улар бу дунё ҳаётидаёқ сайъи-ҳаракатлари ботил бўлган, ўзлари эса, гўзал иш қиляпман, деб ўйлайдиганлардир« (Каҳф: 103 104).

Ушбу оятлар ва шу каби муҳкам бўлган оятлар борасида у одамнинг ақл ишлатиши қаерга кетди? Ва уламолар Аллоҳ таъоло уларга раҳим қилсин тўғри йўлдан кетганлар ва  «муртаднинг» ҳукми бобини зикр қилганлар ва улардан бирортаси агар кимдир куфр сўзини айтса ёки куфр феълини қилса ва у бу феълларини икки шаҳодат калимасига зид келишини билмаса, бас, у ўзининг жаҳолати сабабли кофир бўлмайди деб зикр қилмаганлар! Дарҳақиқат Аллоҳ таъоло Ўзининг китобида баъзи мушриклар, улар жоҳил муқоллид эканликларини баён қилган ва Аллоҳ улардан уқубат-жазони уларни жаҳолати ва тақлиди-кўр-кўрона эргашуви сабабли даф қилмади. Ҳудди ушбу оятда айтганидек: «Одамлардан Аллоҳ ҳақида билмасдан тортишганлари ва бебош шайтонга эргашганлари ҳам бор. Унга битилганки, албатта, унга ким дўст бўлса, шубҳасиз, уни адаштиради ва дўзах азобига «ҳидоят» қилади» (Ҳажж:3 4).

Аллома Ибнул Қойюм роҳимаҳуллоҳ ушбу ва бошқа умматдаги инсонларни табақаларини, (“Мукаллафларнинг охират диёридаги мартабалари ва уларнинг табақаларга бўлиниши» бўлимининг) ўн еттинчи табақасида айтган… (Сўнг шайх, Ибнул Қойюмнинг жоҳил ва муқоллидларга ижмоъ билан узр йўқ эканига машҳур сўзларни келтирди) (Ад-Дурорус Санния, 11/479)

Шунингдек шайх Абдур-Роҳман ибн Хасан айнан шу рисоласида айтади:

ولا ريب أن الله تعالى لم يعذر أهل الجاهلية، الذين لا كتاب لهم، بهذا الشرك الأكبر، كما في حديث عياض بن حمار عن النبي صلى الله عليه وسلم: «إن الله نظر إلى أهل الأرض، فمقتهم عربهم وعجمهم، إلا بقايا من أهل الكتاب» 1. فكيف يعذر أمة كتاب الله بين أيديهم، يقرؤونه، ويسمعونه، وهو حجة الله على عباده، كما قال تعالى: {هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ} [سورة إبراهيم آية : 52]، وكذلك سنة رسول الله صلى الله عليه وسلم التي بين فيها افتراق الأمة إلى ثلاث وسبعين فرقة، كلها في النار إلا واحدة، وهي الجماعة، ثم يجيء من يموه على الناس، ويفتنهم عن التوحيد، بذكر عبارات لأهل العلم، يزيد فيها وينقص، وحاصلها الكذب عليهم; لأنها في أناس لهم إسلام ودين، وفيهم مقالات كفّرهم بها طائفة من أهل العلم، وتوقف بعضهم في تكفيرهم حتى تقوم عليهم الحجة ولم يذكرهم بعض العلماء في جنس المشركين وإنما ذكروهم في الفساق

Ва Аллоҳ таъоло Китоби йўқ бўлган жоҳилийят аҳлини катта ширки сабабли уларга узр бермаганига шубҳа йўқ. Ҳудди Иёз ибн Ҳимордан келган ҳадисда, Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Аллоҳ ер юзидаги инсонларга қаради ва фақат озгина қолган аҳли китоблардан ташқари, араб бўлганини ҳам ва араб бўлмаганини ҳам ёмон кўрди», дедилар. Энди қандай қилиб Аллоҳнинг очиқ китоби бўлган уммат узрли бўлиши мумкун ва (айни пайтда) улар уни ўқисалар, эшитсалар. Ва Қуръон бандаларнинг устига қоим бўлган Аллоҳнинг ҳужжатидир. Аллоҳ таъоло айтганидек: «Бу (Қуръон) одамлар учун, уларнинг у ила огоҳлантирилишлари, У ягона илоҳ эканини билишлари ва ақл эгалари эслашлари учун баёнотдир» (Иброҳим:52). Ҳудди шунингдек Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатларида умматнинг 73 фирқага бўлиниб, уларнинг барчаси жаҳаннамда магар бир донаси омонда экани ва бу Аҳлу сунна вал жамоа экани одамларга баён қилингандир. Шундай кейин одамларни алдайдиганлар ва тавҳидга фитна соладиганлар келадилар ва илм аҳлини жумлаларини зикр қилиб, унга (ўзларидан) қўшадилар ва қисқартириб-камайтирадилар, уларнинг (амалларининг) маҳсули (эса), илм аҳлига ёлғондир. Чунки улар (нақл қилинган уламоларнинг сўзлари) исломи ва дини бўлган инсонларга тегишлидир ва улар (ўртадаги ёлғончилар) баъзи сўзларни айтишган шу сабабли бир гуруҳ уламолар уларни (яъни уламоларни) (уларга нисбатланган ёлғон сабабли) такфир қилганлар ва бошқа баъзилари эса (бу ҳақиқатда аниқ у уламолардан содир бўлганми ёки йўқми деб) такфирдан таваққуф қилганлар (тўхтаб турганлар) токи (буни ўзларидан содир бўлганини яқийний ишончга эга бўлиб) уларга ҳужжат қоим бўлгунига қадар. Баъзи уламолар уларни (сўзлари нақл қилинган уламоларни) мушриклар жинсидан деб зикр қилмасдан, фосиқлардан деганлар. (Ад-Дурорус сания, 11/467)

Имом Абдуллатиф ибн Абдурраҳмон ибн Ҳасаннинг сўзлари:

Имом Абдуллатиф ибн Абдурраҳмон ибн Ҳасан айтади:

لا يشترط في قيام الحجة فهم لها كما قال تعالى وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي ءاذانهم وقرا

وقد وصف الله الكفار في مواضع بعدم العقل الذي نتيجته الفهم وقرر مع ذلك كفرهم والقرآن مملوء من ذلك لمن تأمله وطلب الهداية منه أما المعرض عن القرآن وطالب الهداية من غيره فقد قال تعالى فيه وفي أشباهه قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنتُ بَصِيرًا قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنسَى وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى

Ҳужжатни қоим бўлишида уни фаҳм-тушиниши шарт қилинмаган, ҳудди Аллоҳ таъоло айтганидек: «Биз уни фаҳмламасликлари учун қалбларига парда ва қулоқларига тўсиқ қилиб қўйдик». Дарҳақиқат, Аллоҳ таъоло Ўзининг китобида кофирларнинг ақлсиз эканликларини васфлаган, уни натижасида (яъни ақл бўлганда) фаҳм бўлган бўлар эди ва шу билан бирга уларни куфрда эканликларига қарор қилди. Қуръон бунга тўладир ва бу, у (Қуръон) ҳақида тафаккур қилган ва ундан ҳидоятни талаб қилган кишиларга маълумдир. Аммо Қуръондан юз ўгирганларга ва ҳидоятни ундан бошқа нарсалардан талаб қиладиганларга келсак, дарҳақиқат Аллоҳ таъоло у ҳақида ва у сингарилар ҳақида айтди: «У зот: Ҳаммангиз бир-бирингизга душман ҳолда ундан тушинг. Агар Мен томонимдан сизга ҳидоят келганида, ким ҳидоятимга эргашса, адашмас ва бадбахт бўлмас. Ким Менинг зикримдан юз ўгирса, албатта, унга торчилик ҳаёти бўлур ва қиёмат куни уни кўр ҳолида тирилтирурмиз, деди. У: Эй Роббим, нима учун мени кўр ҳолда тирилтирдинг. Ахир, кўрувчи эдимку! деди. У зот: Шундай. Сенга оятларимиз келди. Сен эса, уларни унутдинг? Шунингдек, сен ҳам бугун унутилурсан, деди. Исроф қилган ва Робби оятларига иймон келтирмаганларни ана шундай жазолайрмиз. Охират азоби, албатта, ашаддийроқ ва боқийроқдир»(То Ҳа:123 127) (Ал Масаил фил мункарот вал бидъа, 18 19)

Имом Абдуллатиф Аҳли суннанинг душмани бўлган Ибн Жиржийсга раддиясида шундай дейди:

قال في الفتاوى في جواب سؤال ورد من كيلان، في مسألة خلق القرآن ما نصه: «فمسألة تكفير أهل الأهواء والبدع متفرعة على هذا الأصل، وفي الأدلة الشرعية ما يوجب أن الله لا يعذب أحداً من هذه الأمة على خطأ، وإن عذب المخطئ في غيرها ـ ثم ساق حديث أبي هريرة في الرجل الذي أمر أولاده بتحريقه، وأن يذروه في البحر وأنه شك في قدرة الله، ومع ذلك غفر الله له لما معه من خوف الله والإيمان به، ثم ذكر كلام الشيخ في الخطأ في الفروع العملية، وأنه قد وقع في بعض السلف ـ وساق قصة داود وسليمان وحكمهما في الغنم، ثم قال: انظر إلى كلامه وتأمله فإنه أنذر وأعذر، وتحاشى عن تكفير أهل البدع العظام القائلين بنفي قدرة الله أو عدم البعث».هذا كلامه بحروفه،

“Ибн Жиржийс айтади: Ибн Таймия ўзининг фатвосида Қуръон махлуқ эмас деган масъалага Кейландан келган саволга шундай жавоб берган: “Бидъат аҳлининг такфир масъаласи бу аслдан фарқлидир, шаръий далилларда келишича, Аллоҳ бу умматдан бўлган бирор кишини хатоси учун жазоламайди, ҳаттоки бошқа(уммат)ларда хато қилганларни жазоласа ҳам”. Шундан сўнг Ибн Таймия Абу Ҳурайрадан келган “Ўзини ёқиб юборишга буюриб, кулини яримини денгизга ва яримини қуруқликка сочиб юборишга буюрган ва уни Аллоҳ қайта тирилтиришга қодирлигида шубҳа қилган одам” тўғрисидаги ҳадисни келтирган, аммо шунга қарамай Аллоҳ у одамни Аллоҳга нисбатан қаттиқ қўрқуви ва Унга бўлган иймони учун кечириб юборган, дейди. Шундан сўнг Ал Ироқий Ибн Таймиянинг салафларнинг аҳком бобидаги фаръий масъалалардаги қилинган хато тўғрисидаги сўзарини зикр қилган, сўнгра Довуд ва Сулаймон алайҳимуссалом қиссаларини келтириб шундай дейди: “Унинг сўзларига назар сол ва бу тўғрисида тафаккур қил, албатта У Зот қайта тирилишга ва Аллоҳнинг қудратига шубҳа қилган улкан бидъат аҳлларини такфир қилишдан огоҳ қилди ва узр берди ва такфир қилишликдан Ўзини тутди!” Ироқийнинг сўзлари ўз ниҳоясига етди.

Ушбу шубҳага жавобан шайх Абдуллатиф нима деди?

Шайх Абдуллатиф шундай дейди:

.والجواب أن يقال:قد أكثر هذا العراقي من التشبيه بعدم تكفير المخطئ وعدم تأثيمه، وقد مرّ من الجواب عن هذه الشبه ما فيه كفاية. وأكثر كلامه تكرير وإسهاب، يوهم الجهال به أنه قد قرر الصواب، وأوضح الخطاب، ولا يروج هذا إلا علىالعوام ومن لا بصيرة له بحقيقة دين الإسلام. وقد قدمنا أن طرد قول العراقي واستدلاله يفيد عدم التأثيم والتكفير في الخطأ في جميع أصول الدين، كالإيمان بوجود الله وربوبيته وإلهيته وقدره وقضائه، والإيمان بصفات كماله الذاتية والفعلية، ومسألة علمه بالحوادث والكائنات قبل كونها، والمنع من التكفير والتأثيم بالخطأ في هذا كله رد على من كفر معطلة الذات، ومعطلة الربوبية، ومعطلة الأسماء والصفات، ومعطلة إفراده تعالى بالإلهية والقائلين بأنه لا يعلم الكائنات قبل كونها كغلاة القدرية، ومن قال بإسناد الحوادث إلى الكواكب العلوية، ومن قال بالأصلين النور والظلمة؛ فإن التزم العراقي هذا كله فهو أكفر وأضل من اليهود والنصارى، وإن زعم أن ثمَّ فرقاً بين هذا وبين مسألة النزاع التي هي دعاء الأمواب الغائبين فيما لا يقدر عليه إلا ربّ العالمين فيوجدنا هذا الفرق، وليوجدنا دليلاً على صحته، فإن لم يفعل ـ ولن يفعل ـ بطل تقريره وتأصيله، وعلم أهل العلم والإيمان أنه دلس مشبه، ليس من أهل الفقه والدين، ولا ممن يعرف الإسلام والمسلمين، ويفرق بين الموحدين والمشركين، بل هو في ظلمات الطبع والجهل والشرك المبين.كلام شيخ الإسلام إنما يعرفه ويدريه من مارس كلامه وعرف أصوله، فإنه قد صرّح في غير موضع أن الخطأ قد يغفر لمن لم يبلغه الشرع، ولم تقم عليه الحجة في مسائل مخصوصة، إذا اتقى الله ما استطاع، واجتهد بحسب طاقته، وأين التقوى والاجتهاد الذي يدعيه عباد القبور والداعون للموتى وللغائبين؟ كيف والقرآن يتلى في المساجد والمدارس والبيوت؟ ونصوص السنة النبوية مجموعة مدونة معلومة الصحة والثبوت؟والحديث الذي ذكره الشيخ في رجل من أهل الفترات قام به من خشية الله وخوفه والإيمان بثوابه وعقابه ما أوجب له أن أمر أهله بتحريقه، فأين هذا من هؤلاء الضلال الذين نبذوا كتاب الله وراء ظهورهم، واتبعوا ما تتلوا الشياطين على دعاء غير الله، والشرك برب العالمين، فسحقاً لهذا الجاهل المفتري، وبعداً لكل ضال غوي

“Жавобан айтамизки:  бу Ал Ироқий, хато қилувчи кишини такфир қилинмаслиги ва ундай одамнинг ҳеч қандай гуноҳи йўқлиги тўғрисида кўплаб шубҳалар сочиб юрибди ва бу шубҳаларга лойиқ жавоблар бериб бўлинган. Унинг кўплаб сўзлари бир гапни такрорлаш ва қуруқ гапдан иборат бўлиб, жоҳилларга ҳудди у одам ҳақни баён қилгандай кўриниши мумкин. Бу эса фақтгина авом ва ислом дини ҳақида ҳеч қандай басиратга эга бўлмаган одамлар орасида ривож топгандир.

Олдин зикр қилганимиздай, агарда биз Ал Ироқийнинг  “далилларини” олиб, ҳамма масъалаларга йўядиган бўлсак, бу дегани диннинг ҳамма аслларида, жумладан Аллоҳнинг борлигига иймон келтиришда, Унинг Рубубиятида, Улуҳиятида, Унинг тақдирида, Унинг Исм ва Сифатларига бўлган иймонда, ҳар бир ҳодиса юз беришидан олдин Аллоҳ билишлиги тўғрисида киши қилган хатоси туфайли такфир ҳам қилинмасдан, у гуноҳкор ҳам бўлмайди дегани бўлади.

Бундай масъалаларда хато қилган кишининг такфир (кофир санашлик)ни манъ қилишлик – бу Аллоҳнинг борлигини, Унинг Рубубиятини, Исм ва Сифатларини, Унинг Улуҳиятини инкор қилганларни, Аллоҳ бир ҳодиса бўлмасдан туриб у тўғрисида  билмайди дейдиганларни ҳудди ҳаддан ошган ғулот қадарийларнинг сўзлари каби кишиларни, осмондаги юлдузлар бутун бўлаётган ҳодисларни бошқариб туради дейдиган кишиларни, фақатгина икки куч бор – Нур ва Зулмат кучлари бор дейдиганларни такфир қиладиганларга раддия бериб, уларни бу ишни қилишдан манъ қилиш дегани бўлади.

Агарда Ал Ироқий ўзининг сўзларидан вужудга келадиган сўзларга рози бўлса (яъни ушбу масъалаларда хато қилган кишиларни такфир қилмасликка), ундай ҳолатда унинг ўзининг куфри, яҳудий ва насронийларнинг куфрларидан ҳам қаттиқроқдир.

Агарда бизнинг масъалада ва бошқа масъалалар ўртасида фарқ бор деса ва бу хоссатан ғойиб ва ўликларга дуо қилиб, фақатгина Оламлар Робби қодир бўлган масъалаларни сўрашни назарда тутса, ундай бўлса ушбу фарқни бизга исботлаб берсин ва буни саҳиҳлигига далил олиб келсин!!

Агарда буни қилолмаса – у қилолмайди ҳам, ундай бўлса у исботламоқчи ва асосламоқчи бўлган нарса ботиллиги аъён бўлади. Илм ва иймон аҳли у одамни шубҳаларни сочувчи мудаллис эканлигини, динни тушунмайдиган одам эканлигини, на исломни ва на мусулмонларни танишлигини, муваҳҳидлар ва мушрикларни орасини ажратолмаслигини, балки у одам қалби муҳрланган, жоҳил ва катта ширк зулматидага одам эканлигни билиб олдилар!

Шайхул ислом Ибн Таймиянинг сўзларини эса, фақатгина у одамнинг сўзлари билан ишлаган ва у одам таянган асл ва асосларни билган кишигина тушунади. У киши жуда кўп ўринларда очиқ ойдин айтганларки, хато фақатгина шариат унга етиб бормаган, ҳужжат унга қоим қилинмаган махсус масъалалардагина кечирилиши мумкин, шунда ҳам агар у одам Аллоҳдан қўлидан келганча тақво қилган ва жидду-жаҳд қилган бўлса! (Бу ердаги хатода узр фақатгина ҳужжат етиб бормаган фатра аҳлигадир, у ҳам бўлса у дунёдаги ҳужжат қоим бўлиб, имтиҳон қилинмагунга қадар азобланиши борасидадир. Аммо ҳужжат етиб бормасдан туриб ҳам ширк қилган киши бу дунёда унга мушрик деб исм берилади, унга бу дунёда мушрик муомиласи қилинади: орқасидан дуо қилинмайди, жаноза ўқилмайди ваҳоказо).

Ўликларга илтижо қиладиганлар ва қабрпарастлар иддао қилаётган тақво ва жидду-жаҳд қаерда? Қуръон масжидларда, мактабларда ва уйларда ўқилаётган, пайғамбарнинг суннати жамланиб, таснифланган ва сиҳҳати машҳур бўлган бир даврда бундай гапларга (узр бор дейишликка) йўл бўлсин!

Шайх Ибн Таймия зикр қилган ҳадисдаги одам эса, бу аҳли фатрадан бўлган одам бўлиб, Аллоҳдан қўрқиб, Унинг жазо ва мукофотига иймон келтирган эди ва шу нарсалар у одамни оиласига ўлимидан сўнг уни ёқиб юборишликка буюришга мажбур қилган эди. Шуднай экан, бу нарсани мана бу, Аллоҳнинг китобини орқаларига улоқтириб, шайтон илҳомлантирган нарсаларга – Аллоҳдан бошқасига дуо қилиш, Оламлар Роббига ширк қилишдай залолатга кетганлар билан тенглаштирса бўладими?!!

Шундай экан, ушбу жоҳил туҳматчи йўқолиб кетсин ва ҳар бир адашган залолатга кетган йўқ бўлиб кетсин!”

Манбаъ: “Минҳаж Ат Тақдис ва Ат Таъсис”, 214-215

Имом Абдуллатиф ибн Абдурраҳмон, Ибн Жиржис Ал Ироқийнинг: “Ҳар қандай тушунишдаги қилинган хатога узр бор, ҳаттоки бу хато ақидада бўлса ҳам” деган сўзларига, қуйдагича жавоб берган:

وهل أوقع الاتحادية والحلولية فيما هم عليه من الكفر البواح والشرك العظيم والتعطيل لحقيقة وجود رب العالمين إلا خطؤهم في هذا الباب الذي اجتهدوافيه، فضلوا وأضلوا عن سواء السبيل؟ وهل قُتل الحلاّج باتفاق أهل الفتوى على قتله إلا ضلال اجتهاده؟ وهل كفر القرامطة وانتحلوا ما انتحلوه من الفضائح الشنيعة، وخلعوا ربقة الشريعة إلا باجتهادهم فيما زعموا؟ وهل قالت الرافضة ما قالت، واستباحت ما استباحت من الكفر والشرك وعبادة الأئمة الإثني عشر وغيرهم، ومسبة أصحاب الرسول صلى الله عليه وسلّم وأم المؤمنين الصديقة بنت الصديق رضي الله عنهما، إلا باجتهادهم فيما زعموا؟ وهؤلاء سلف العراقي في قوله: » إن كل خطأ مغفور». وهذا لازم له لا محيص عنه هنا

“Иттиҳодийлар ва ҳулулийларни Оламлар Роббисининг мавжудлиги тўғрисидаги ҳақиқатни инкор қилишдай очиқ куфр ва улкан ширкка тушиб қолишларига, фақатгина ана шу бўлимдаги ижтиҳодлари туфайли адашишлари ва бошқаларни ҳам тўғри йўлдан адаштиришларига сабаб бўлмаганмиди?

Ҳаллож фатво аҳлининг иттифоқига асосан фақатгина ўз ижтиҳодида адашгани учун ўлдирилмадими?

Қарромияларни ҳам ўзларининг жирканч ва дахшатли эътиқодларига олиб келган, шариатни ўзларидан четга суриб кофир бўлишга сабаб бўлган нарсалари, фақатгина ушбу масъаладаги иддао қилган ижтиҳодлари туфайли бўлмадими?

Рофизалар айтганларини айтиб, куфр ва ширкдан бўлган нарсаларни жоиз қилганларини жоиз қилиб, ўн икки имомларига ва бошқаларга сиғинишни жоиз қилиб, пайғамбар алайҳиссаломнинг саҳобаларини, сиддиқнинг қизи сиддиқа, Оиша розиаллоҳу анҳони ҳақоратлашлари фақатгина ана шу иддао қилган нарсаларидаги ижтиҳодлари сабабли эмасми?

Ана ўшалар Довуд ибн Жиржис Ал Ироқийнинг ўзидан олдин ўтган: “Ҳар қандай хато кечиримлидир” деган одамларидир. Унинг гапларидан ана шу нарсалар келиб чиқади ва бу нарсалардан у,  бу ерда беркина олмайди”

Манбаъ: «Минҳаж Ат-таъсис ва Ат тақдис», 1/329

Имом Абдуллатиф ибн Абдуроҳман ибн Ҳасан роҳимаҳуллоҳ, ўз давридаги муваҳҳидларнинг бош душмани Довуд ибн Жиржис Ал Ироқийнинг, гўёки Ибн Таймия ва Ибнул Қойюмлар қабрпарастларга хато ижтиҳодлари туфайли узр берганлар деган даъвосига рад ўлароқ шундай дейди:

وأعجب من هذا في الجهالة وأبعد في التيه والضلالة أنه زعم أن هذين الشيخين لا يقولان بتأثيم من دعا الأولياء والصالحين واستغاث بهم من دون الله في حاجاته وملماته، وأنهما عذراه وقالا: هو معذور مأجور. ويل أمه، ما أكذبه، وما أضله عن الفهم الصحيح وأبعده. جميع عباراتهما، وكل مصنفاتهما ضريحة ظاهرة في تضليل فاعل ذلك والحكم عليه بالشرك الأكبر، وأنه ممن عدل بالله وسوى بربه غيره، وأنه يستتاب فإن تاب وإلاّ قتل مرتداً، وأن الله سبحانه بعث جميع رسله وأنزل سائر كتبه ليعبد وحده لا شريك له، ويكفر بما عبد معه من الأنداد والآلهة. وهذا أصرح شيء وأظهره في الكتاب والسنة، وكلام علماء الأمة وفقهائها، لا سيما شيخ الإسلام وتلميذه، فإنهما قد اهتما بهذا الأصل وقرراه ووضّحاه وأقاما عليه من الأدلة والبراهين ما يعز جمعه واستفاؤه.إذا عرفت هذا، فاعلم أن مستند المسلمين في العقائد ومرجعهم في أصول الدين وفروعه إلى كتاب الله تعالى وسنة رسوله، وإجماع من سلف من علماء الأمة. وأن التقليد في باب أصول الدين، ومعنى شهادة أن لا إله إلا الله وشهادة أن محمداً رسول الله لا يفيد ولا يجدي عندهم، وإن كان المقلَّد ـ بفتح اللام ـ فاضلاً عالماً في نفسه. وهذا العراقي يظن أن المسلمين يكفرون أهل الشرك وعباد الصالحين ويقاتلونهم على التوحيد، تقليداً للشيخ وغيره. وهذا لأنه لا يحسن سوى حرفة التقليد والكتاب والسنة عنده عن الاستدلال والاحتجاج بمكان بعيد، والمسائل التي يسقط الذم عن المخطئ فيها إذا اجتهد واتقى الله ما استطاع هي المسائل الاجتهادية، أي التي يسوغ الاجتهاد فيها أو ما يخفى دليله في نفسهن, ولا يعرفه إلاّ الآحاد؛ بخلاف ما علم بالضرورة من دين الإسلام، كمعرفة الله بصفاتهوأسمائه وأفعاله وربوبيته ومعرفة ألوهيته وكتوحيده بأفعال العبد وعباداته؛ فأي اجتهاد يسوغ هنا وأي خفاء ولبس فيه؟ وليس يصح في الأذهان شيء إذا احتاج النهار إلى دليل وجميع الكفار، إلا من عاند منهم، قد أخطأوا في هذا الباب واشتبه عليهم، أفيقال بعذرهم وعدم تأثيمهم أو أجرهم؟ سبحان الله! ما أقبح الجهل وما أبشعه.

“Жаҳолат даражасининг тубанлигида, ундан ҳам баттари, залолатга кетишнинг узоқлигида шуниси қизиқки, мана бу Ал Ироқий шайх Ибн Таймия ва Ибнул Қойюмларни, агарда қабрпарастлар (хато ижтиҳод қилиб), Аллоҳни қўйиб туриб, ўз эҳтиёжлари ва қийин ҳолатларда қабрдаги авлиёларга ва солиҳларга дуо қилсалар, ундай одамларда ҳеч қандай гуноҳ йўқ деган эмишлар, улар (икки шайх) уларни (қабрпарастларни) узрли деб, бу қилган хатоларига ҳатто бир ажр оладилар деб айтган эмишлар.

Эй, онанг сендан айрилгур! Нақадар бу одам ёлғончи, адашган, тўғри тушунчадан четга чиққан одам бўлмаса! Нақадар ҳақдан узоқ бўлмаса!

Уларнинг ҳамма сўзлари ва ҳамма илмий ишлари очиқ ва равшандир, улар бундай адашган одамларга катта ширк қилганга мушрик ҳукми берганлар ва ким Аллоҳдан бошқасига ширк қилса, (кофир бўлгани сабабли) тавбага чақирилиб, тавба қилмаса муртад ҳукмида ўлдирилади, Аллоҳ Ўз росулларини, китобларини, фақатгина одамлар Унга ибодат қилишлари, Унга ширк қилмасликлари Аллоҳдан бошқа ибодат қилинадиган соҳта илоҳларга кофир бўлишлик учун нозил қилганлигини айтилган сўзлари очиқ ва равшандир.

Ва бу қуръон, суннат ва умматнинг фақиҳ уламоларининг, хоссатан шайхул ислом Ибн Таймия ва унинг шогирди Ибнул Қойюмларнинг илмий асарларидаги очиқ ва равшан бўлган нарсалардир. Ахир улар бу аслни сақлаб қолиш учун қанчадан қанча ҳаракат қилган эдилар. Бу нарсаларни исбот қилиб берган эдилар, одамларга баён қилиб, у нарсаларга шунақанги кўп далиллар келтирганларки, у далиллар одамнинг қучоғига сиғмаган бўлар эди.

Агарда бу нарсалар сенга тушунарли бўлган бўлса, билгинки мусулмонларнинг ақидадаги таянчи ва динларининг асли ва асоси қуръон, суннат ва бу умматнинг салаф уламоларининг ижмоъсидир. Диннинг асли бўлмиш “лаа илааҳа илла Аллоҳ, Муҳаммадур расулуллоҳ” калимасининг маъносида мусулмон киши учун тақлид қилишлик ножоиздир, ҳаттоки тақлид қилинаётган одам солиҳ олим бўлса ҳам.

Бу Ал Ироқий, мусулмонлар фақатгина Ибн Таймияга тақлид қилиб мушриклар ва авлиёларнинг (ширкий) мухлисларини, фақатгина Ибн Таймияга, ёки яна бошқа одамга тақлид қилиб такфир қилади деб ўйлайди. Бунинг сабаби эса, у одам тақлиддан бошқа нарсага эга эмаслигидандир, қуръон ва суннат эса, у одамдан далил бўлишда анча узоқдадир.

Шундан сўнг, Аллоҳдан қўлидан келганча тақво қилган ҳолда, ижтиҳод қилиб хато қилса, маломат қилинмайдиган масъалаларга келсак, булар ижтиҳодга рухсат берилган ижтиҳодий масъалалардир. Ёки далиллари махфий бўлган масъалалар бўлиб, у нарсаларни фақатгина саноқлик одамлар биладиган масъалалардир. Аммо динда ҳамма билиши керак бўлган, равшан ва очиқ масъалалар бўлмиш, Аллоҳни таниш, Унинг исм ва сифатларини билиш, рубубияти ва улуҳиятида яккалиш, ҳудди Унинг қули ўз ибодатларини якка Ўзига қаратиши каби масъалалар, юқорида келган ижтиҳодга рухсат берилган масъалалардан фарқлидир.

Шундай экан, бу ўрин қандай қилиб ижтиҳоднинг ўрни бўлсин?! Бу ерда қандай тушунмовчилик ва қандай махфийлик бўлсин?!

Шоир айтганидай:

“Куннинг қоқ ярми агар далилга муҳтож бўлса, мийяда саҳиҳ эмасдир ҳеч нарса!” (яъни бирор одам, куннинг қоқ ярмида қуёш нури атрофни порлатаётганини исботлаш учун далилга эҳтиёж бор деса, ундай одамнинг мийясида ҳеч нарса йўқлигига далолат қилади).

Ҳақни билиб туриб, унга зид иш қилганлардан ташқари, ҳамма КОФИРЛАР, ана шу бобда хато қилиб, шубҳага тушганлар. Ахир ундай одамлар гуноҳкор бўлмадилар, улар узрлилар ва ажр оладилар, деса бўладими? Субҳаналлаҳ! Нақадар бу разил жоҳилдир ва нақадар даҳшатлидир!”

Манбаъ: “Минҳажут Таъсис ват Тақдис фий кашфиш шубуҳати Дауд ибн Жиржис” 1/14.

Шайх Сулаймон Ибн Саҳмон сўзлари:

Имом Сулаймон ибн Саҳмон айтади:

وقد أجمع العلماء على أن من بلغته دعوة الرسول أن حجة الله قائمة عليه وليس المراد بقيام الحجة أن يفهمها الإنسان فهما جليا كما يفهمها من هداه الله ووفقه وانقاد لأمره فإن الكفار قد قامت عليه حجة الله مع إخباره بأنه جعل على قلوبهم أكنة أن يفقهوا كلامه

Дарҳақиқат, уламолар иттифоқ қилишганки, росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг даъватлари кимга етиб борган бўлса, бас, Аллоҳ таъолонинг ҳужжати унинг устига қоим бўлгандир. Ҳужжат қоим бўлишдан мурод — инсон уни (ҳужжатни) ёрқин-аниқ фаҳм билан фаҳмлаши-тушиниши, ҳудди Аллоҳ уни ҳидоят қилиб, Аллоҳнинг буйруқларига бўйинсунаётган инсон каби фаҳмлаши керак дегани эмас. Зеро, кофирларга албатта Аллоҳнинг ҳужжати қоим бўлган, лекин шу билан бирга Унинг каломини фаҳм қилишларига тўсиқ бўладиган, қалбларига парда қилиб қўйганини Аллоҳ таъоло хабарини бергандир. (Тамиз ас-сидқ минал майн, 2 9)

Сулаймон ибн Саҳмон, бир муаллифни: «ширкка тушиб қолган кишини ҳужжат қоим қилмагунга қадар такфир қилиш жоиз эмас», деган байтини келтиргандан сўнг, айтди:

فالجواب أن يقال إن الله تعالى أرسل الرسل مبشرين ومنذرين لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل فكل من بلغه القرآن ودعوة الرسول فقد قامت عليه الحجة قال الله تعالى لأنذركم به ومن بلغ وقال تعالى وما كنا معذبين حتى نبعث رسولا وقد أجمع العلماء على أن من بلغته دعوة الرسول أن حجة الله قائمة عليه ومعلوم بالاضطرار من الدين أن الله سبحانه بعث محمدا بالهدى ودين الحق وأنزل عليه الكتاب ليعبد وحده لا يشرك معه غيره فلا يدعى إلا هو ولا يذبح إلا له ولا ينذر إلا له ولا يتوكل إلا عليه ولا يخاف خوف السر إلا منه والقرآن مملوء من هذا

Бунга жавоб шундай бўлади: Албатта, Аллоҳ таъоло росулларни башорат берувчи ва огоҳлантирувчи қилиб жўнатди, росуллардан кейин инсонларни Аллоҳнинг ҳузурида ҳужжатлари бўлмаслиги учун. Шунинг учун Қуръон ва росулларнинг даъвати ҳар қандай кишига етган бўлса, дарҳақиқат унга ҳужжат қоим бўлгандир. Аллоҳ таъоло айтади: «Қуръонни, у билан сизларни ва у етиб борганларни огоҳлантиришим учун ваҳий қилинди» (Анъом:19) ва Аллоҳ таъоло айтди: Биз токи Пайғамбар юбормагунимизча, азобловчи эмасмиз» (Исро:15). Дарҳақиқат уламолар ижмо қилишганки, кимга росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг даъвати етган бўлса, ҳақиқатда унга Аллоҳнинг ҳужжати қоим бўлгандир. Диндан экани маълумки, Аллоҳ таъоло Муҳаммад алайҳиссаломни ҳақ динга чорлаш учун юборди ва ёлғиз Аллоҳ таъологагина ибодат қилиб, Унга ширк келтирмасликлари учун у кишига китоб нозил қилди. Демак шундай экан, ҳеч кимга дуо-илтижо қилинмайди фақатгина ягона Аллоҳ таъолога қилинади ва ҳеч кимга қурбонлик қилинмайди фақатгина ёлғиз Аллоҳ таъолога қилинади ва ҳеч кимга назр қилинмайди фақатгина якка Аллоҳ таъолога қилинади ва ҳеч кимга таваккул қилинмайди фақатгина ёлғиз Аллоҳ таъолога қилинади ва ҳеч кимдан (ёки нарсадан) сиррий хавф-қўрқиш мумкун эмас, фақатгина ёлғиз Аллоҳ таъолодангина мумкундир. Қуръон бунга тўладир! (Кашфул авҳам вал илтибас, 2/51)

(Ҳали давоми таржима қилиниб келиняпти, ин шаа Аллоҳ яқин кунларда қўйиб борамиз!)