Такфирнинг исломдаги ўрни

Такфирнинг исломдаги ўрни.

بسم الله الرحمن الرحيم

Аллоҳ таолодан бошқасига ибодат қилаётган одамни, ёки росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан кейин пайдо бўлган  қайсидир соҳта пайғамбарга эргашган одамни такфир қилган киши қуйдагиларни назарда тутган бўлади: яъни такфир қилинган киши мусулмон эмаслигига ва Муҳаммад алайҳиссалом чақирган ушбу ислом динига ҳеч қандай алоқаси йўқлигини назарда тутаётган бўлади.

Биз юқорида айтган ушбу ақида, тавҳиднинг ажралмас бир қисми бўлиб, бу нарсага барча пайғамбарлар чақиргандирлар. Одам ушбу эътиқодсиз мусулмон бўла олмайди ва жаннатга кира олмайди,  бу сўзларимизга далилларни ушбу рисоламизда Аллоҳнинг изни ила баён қилиб берамиз.

Биринчи бўлим: Қуръондаги такфир.

Қуръондан кўплаб оятлар шуни кўрсатадики, ким Аллоҳга ширк келтирса, ёки тоғутнинг (иттифоқдоши, ёрдамчиси) бўлса, ёки набийларни инкор қилса, ёки уларнинг даъватларига қаршилик қилса кофир эканликларига далолат қилади. Ва уларни борадиган жойлари жаҳаннамдир (агар ўлимига қадар тавба қилмасалар). Ўқувчини чарчатмаслик учун, ушбу сўзларимизга қуръондан далиллар келтирсак.

Биринчи оят:

Аллоҳ таоло айтади:

“Айт: «Эй кофирлар! Мен сиз ибодат қилган нарсаларга ибодат қилмасман. Ва сизлар ҳам мен ибодат қиладиганга ибодат қилувчимассиз. Ва мен сиз ибодат қилган нарсага ибодат қилувчимасман. Ва сиз ҳам мен ибодат қилганга ибодат қилувчимассиз. Сизга ўз динингиз, менга ўз диним.” (Ал Кафирун).

Ибн Касир ушбу оятни шундай шарҳлайди:

“Ушбу сура мушрикларни амалларига нисбатан бароатни кўрсатади, бу сура тавҳидни пок тутишга буюради , “Айт: «Эй кофирлар!” сўзи эса, ушбу ер юзидаги барча кофирларга қаратилгандир” ( Тафсир ибн Касир 8/507).

Сўнгра айтади:

“Дарҳақиқат, росулуллоҳ ва уларга эргашганлар, Аллоҳнинг шариатига мувофиқ ибодат қиладилар; шунинг учун “Аллоҳдан бошқа ибодатга ҳақли маъбуд йўқ ва Муҳаммад (а.с) Унинг қули ва росулидир” шаҳодати ҳам Аллоҳдан бошқаси ибодатга ҳақли эмаслигини ва Аллоҳ тамон росулуллоҳ (с.а.в) кўрсатган йўлдан бошқа йўл билан бориб бўлмаслигига далолат қилади. Мушрикларга келадиган бўлсак, Аллоҳ уларга шаръан жоиз қилмаган ҳолатда Аллоҳдан бошқасига ибодат қиладилар, шунинг учун ҳам росулуллоҳ (с.а.в) уларга: “Сизга ўз динингиз, менга ўз диним” деганлар, Аллоҳ таоло айтади: “Агар улар сени ёлғончи қилсалар, сен: «Менга ўз ишим, сизларга ўз ишингиз, сизлар мен қиладиган ишдан поксизлар, мен сизлар қиладиган ишдан покман», деб айт.” (Юнус 41)  (Тафсир ибн Касир 8/508).

Иккинчи оят:

Аллоҳ таоло айтади:

“Ҳақиқатда, сизларга Иброҳим ва у билан бирга бўлганларда (пайғамбарларда) яхши ўрнак бор. Улар ўз қавмларига, биз сиздан ва сиз ибодат қилаётган нарсадан безормиз, сизга куфр келтирдик, энди токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунларингизча орамизда доимий адоват ва кучли нафрат пайдо бўлди, дедилар. Магар Иброҳимнинг отасига қарата, албатта сен учун истиғфор айтаман, сендан Аллоҳ(азоби)дан бирор нарса қайтаришга молик эмасман, деган сўзи мустасно. Эй Роббимиз, фақат Сенга таваккал қилдик, фақат Сенгагина қайтдик ва қайтиб борадиган жой ҳам фақат Сенгинадир.” (Мумтаҳана 4).

Ибн Касир ушбу оятни шундай шарҳлайди:

كانت لكم-أيها المؤمنون- قدوة حسنة في إبراهيم عليه السلام والذين معه من المؤمنين، حين قالوا لقومهم الكافرين باللّه: إنا بريئون منكم وممَّا تعبدون من دون اللّه من الآلهة والأنداد، كفرنا بكم، وأنكرنا ما أنتم عليه من الكفر، وظهر بيننا وبينكم العداوة والبغضاء أبدًا ما دمتم على كفركم، حتى تؤمنوا باللّه وحده

Эй муъминлар, сизларга Иброҳим алайҳиссалом ва у билан бирга бўлган муъмунларда чиройли ўрнак бор, вақтийки улар Аллоҳга КОФИР бўлган қавмларига (яъни аввал такфир қилиб, уларни кофир санаб туриб) дедилар: “Биз СИЗЛАРДАН ва сиз ибодат қилаётган санам ва Аллоҳга тенгдош қилган нарсаларингиздан БАРИЙМИЗ, СИЗЛАРНИ КОФИР ДЕБ БИЛДИК ва сизлар куфрда бўлган нарсаларингизни биз инкор қилдир, токи сизлар куфрларингизда экансиз (албатта куфрда экансиз мусулмонга айтилмайди, кофирга айтилади) бизларнинг ва сизларнинг орангизда абадий адоват ва кучли нафрат изҳор бўлди (адоват ва нафрат ҳам фақатгина кофирга қилинади, чунки у одам Аллоҳнинг душманидир, мусулмонга нафрат ва душманчилик жойиз эмасдир, сабаби у Аллоҳнинг дўстидир), (ва бу нарса) токи сизлар ягона Аллоҳга ширк қилмасдан У билан бирга бошқа илоҳларга ибодат қилишни ташламас экансиз (яъни куфрингизда давом этиб кофир бўлиб юраверар экансиз), бу нарса давом этаверади.   (Тафсир Ибн Касир)

قوله: ( إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ) يقول: حين قالوا لقومهم الذين كفروا بالله، وعبدوا الطاغوت: أيها القوم إنا برآء منكم، ومن الذين تعبدون من دون الله من الآلهة والأنداد.

وقوله: ( كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ ) يقول جلّ ثناؤه مخبرا عن قيل أنبيائه لقومهم الكفرة: كفرنا بكم، أنكرنا ما كنتم عليه من الكفر بالله وجحدنا عبادتكم ما تعبدون من دون الله أن تكون حقًّا، وظهر بيننا وبينكم العداوة والبغضاء أبدًا على كفركم بالله، وعبادتكم ما سواه، ولا صلح بيننا ولا هوادة، حتى تؤمنوا بالله وحده، يقول: حتى تصدّقوا بالله وحده، فتوحدوه، وتفردوه بالعبادة.

Имом Ибн Жарир Ат-Тобарий ўз тафсирида ушбу оятнинг тафсирида айтадики:

Аллоҳнинг ушбу: “Улар, биз сиздан ва сиз ибодат қилаётган нарсадан безормиз (бариймиз)” сўзлари шуни билдиради: Вақтийки улар Аллоҳга КОФИР бўлган ва Тоғутга ибодат қилган қавмларига (бу ерда ҳам аҳамият беринг, муфассир Ибн Жарир Ат Тобарий ҳудди Ибн Касирдек анбиёлар аввал қавмларини такфир қилиб, уларни кофирга чиқариб, кейин душманлик ва нафратини изҳор қилганлар) дедилар: “Эй қавм, бизлар СИЗЛАРДАН ва сиз Аллоҳ билан бирга бошқа ибодат қилаётган илоҳлар ва тенг қилиб олган нарсаларингиздан БАРИЙМИЗ (бароат айтганимиздай фақат кофирга қилинади, чунки у одам Аллоҳнинг душманидир, мусулмонга адоват, бароат ва нафрат жойиз эмасдир, сабаби у Аллоҳнинг дўстидир)”

Аллоҳнинг ушбу: “СИЗГА КУФР КЕЛТИРДИК, энди токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунларингизча орамизда доимий равишдаги адоват ва доимий равишдаги кучли нафрат пайдо бўлди” сўзлари қуйидагиларни ифода этади: Аллоҳ Азза ва Жалла ўз АНБИЁЛАРИнинг (набий сўзининг кўплиги) КОФИР қавмларига айтган сўзларини хабарини беряпти (яъни жамиийки пайғамбар ва росуллар мушрик қавмларини мушрик ва кофир санаганлар, яъни аввал такфир қилганлар): Жамийки АНБИЁЛАР қавмларига: СИЗЛАРГА КУФР КЕЛТИРДИК (сизларни кофир деб билдик), сизлар устида турган Аллоҳга бўлган куфрни инкор қилдик, сизлар Аллоҳдан бошқа ва У билан бирга ибодат қилаётган ибодатларингизни ҳақ эканлигини рад қилдик ва бизларнинг ва сизларнинг ўртангизда Аллоҳга бўлган куфрингиз туфайли ва Ундан бошқага қилган ибодатингиз туфайли абадий душманлик ва нафрат пайдо бўлди, токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунингизга қадар, яъни айтиладики, Аллоҳни ягоналигини тасдиқ қилмагунингизча, Уни ибодатда яккаламагунингизча, бизлар ўртамизда ҳеч қандай сулҳ ва муроса йўқдир. (Тафсир Ат-Тобарий)

Бу ерда кўриниб турибдики Иброҳим (а.с) ва бошқа пайғамбарлар тарафдан кўрсатилган ибратга уларнинг ақидалари каби тўғри ақидага эга бўлмасдан эргашиб бўлмайди, яна кўриниб турибдики бу одамлар (мушриклар) тавҳид аҳли эмаслар, у дегани улар ягона Аллоҳга иймон келтирмаганлар.

Учинчи оят :

“Албатта, мен юзимни осмонлару ерни яратган Зотга, тўғри йўлга мойил бўлган ҳолимда юзлантирдим ва мен мушриклардан эмасман!” (Анъом 79).

Имом Тобарий ушбу оятни шарҳида айтади:

“Мен мушриклардан эмасман” дегани: “эй мушриклар, мен сизнинг динингизни қабул қилган ва сизнинг йўлингизда юрганлардан эмасман” маънода келяпти.” (Тафсир Тобарий 11/487- 488).

Аллоҳ таоло оятда айтади:

“Сен: «Бу менинг йўлимдир. Мен Аллоҳга билиб ишонч ила чақираман ва менга эргашганлар ҳам. Аллоҳ покдир. Ва мен мушриклардан эмасман», деб айт.” (Юсуф 108).

Имом Тобарий ушбу оятни шарҳида айтади:

“Мен ширк аҳлидан (мушриклардан) безорман ва мен улардан эмасман (уларни менга алоқаси йўқ)” (Тафсир Тобарий 16/291).

Ушбу оятлардан кўриниб турибдики, Аллоҳга ширк келтирган инсонларни ислом динига нисбатан ҳеч қандай алоқаси йўқлигини эътироф этиш ва шу билан бирга улар қилиб турган ширкдан барий ва безор бўлиш (мушрикларни такфир қилиш ва улардан барий (безор) бўлиш) барча пайғамбарларнинг динининг ажралмас қисмидир (у сиз мусулмон ҳисобланмайди).

Иккинчи бўлим: Суннатдаги такфир.

Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламдан илгари яшаган мусулмонлар ҳам, Аллоҳга ширк келтирганларни такфир қилиш кераклигни билганлар ва буни татбиқ ҳам қилиб келганлар, бундай одамларни Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (Умар ибн Ал Хатоб ибн Нуфайлнинг амакиваччаси) мисолида кўришимиз мумкин.

Ибн Ҳажар Ал Асқалоний ушбу қиссани бизларга зикр қилади:

“Муҳаммад Ибн Саъад Ал Фақиҳий Амр ибн Рабиъдан, у Бану Адий ибн Каъабдан ривоят қилиб айтади: “Зайд ибн Амр менга айтди: “Мен ўз қавмимга эътироз этдим ва Иброҳим, Исмоил ва улар ибодат қилаётган Зотнинг динига эргашдим, улар ушбу қибла томон ибодат қилар эдилар ва мен Исмоил (а.с) ўғилларидан бўлган пайғамбар келишини кутар эдим. Аммо мен у кишини кўра оламан деб ўйламайман, мен у кишига иймон келтирганман, у кишини тўғрисўз, содиқ деб биламан ва у одамнинг пайғамбарлигига иймон келтирганман, агарда сен у кишининг замонигача яшасанг, у кишига менинг номимдан салом айт”, сўнгра Амр ибн Рабиъ деди: “Мен исломни қабул қилган маҳал, мен росулуллоҳга билганларимни айтдим. Шунда росулуллоҳ (с.а.в) унинг саломига алик олдилар ва унга Аллоҳни раҳмати бўлсин дедилар, сўнгра дедиларки: “Мен у кишини шубҳасиз жаннатда эканлигини кўрдим”. Кейин: Саид ибн Зайд айтади: “Биз Умар р.а билан росулуллоҳдан Зайд ҳақида сўрадик, у киши айтдиларки: “Аллоҳ у одамни мағфират этди ва марҳаматига сазовор қилди, чунки у (Зайд) шубҳасизки Иброҳим а.с динида вафот этган эди (Аллоҳ ҳаммамизга бу дин узра ўлишни насиб қилсин!)” (Фатҳул Борий 7/143).

Имом Бухорий ўзларининг саҳиҳ ҳадислар тўпламида ривоят қиладилар:

“Асмо бинт Абу Бакр розиаллоҳу анҳума: Ривоят қиладики, у (Асмо) айтади: “Мен Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни орқаси билан Каъбага суянган ҳолда: “Эй қурайш қавми! Аллоҳга қасамки, сизлардан мендан бошқа ҳеч ким Иброҳим динида эмассиз” деганини кўрдим.

Ушбу ҳадис Зайд ибн Амр ибн Нуфайл қурайш қабиласини ҳаммаларини такфир қилганини кўрсатади ва исботлайди ва уларни Иброҳим алайҳиссалом динида эмаслар деб ҳисоблаган, росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам эса Зайдни Иброҳим алайҳиссалом динида деб ҳисоблаганлар.

Ибн Касир айтади:

“Юнус Абу Исҳоқдан айтади: “Абу Бакр росулуллоҳни учратиб сўради: “Қурайшликлар сен тўғрингда айтаётган гаплар тўғрими эй Муҳаммад (с.а.в)? Бизларни илоҳларимизни тарк этибсан? Бизларни эси паст деб санабсан? Бизларни аждодларимизни кофир деб санайсанми?” Шунда росулуллоҳ (с.а.в): “Ҳа, ҳудди шундай, мен Аллоҳнинг росули ва пайғамбаридирман, У мени Ўзининг даъватини етказишлигим учун жўнатди ва мен Унинг ҳақ динига даъват қилишимни буюрди. Ҳақ Аллоҳ тарафидадир. Эй Абу Бакр, мен сени Аллоҳга ҳеч кимни шерик қилмасдан ягона Ўзига ибодат қилишга чақираман, Ундан бошқа бирор нарсага ибодат қилма. Унга итоат қил ва қулоқ сол.” Шундан сўнг росулуллоҳ Абу Бакрга қуръон ўқидилар, Абу Бакр шу маҳал ҳеч нимани тасдиқ ҳам қилмай, инкор ҳам қилмай эшитиб турардилар. У киши итоат этдилар, олдин ибодат қилган бутлардан узоқлашдилар ва тарк этдилар ва ҳақиқий дин бўлган ислом динини қабул қилдилар ва иймон келтирган ва тасдиқ этувчи бўлган ҳолда қайтадилар.” (Ал Бидая ван Ниҳая 3/37)

Аҳамият беринг, Абу Бакр исломни қабул қилган биринчи инсонлардан эдилар, аммо унга қадар пайғамбар алайҳиссалом ўз қавмини ва уларнинг аждодларини такфир қилганликлари билан машҳур эдилар.

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади:

“Мухтор ибн Убайд Ас Сақофий, саҳобалар даврида яшаган эди. Мухтор, Абдуллоҳ ибн Умарнинг аёлини қариндоши эди. Ўзини тўғрисўз ва яхши одам сифатида таништирган эди. У одам Ироқда Ҳусайн р.а ва у кишининг оиласини ўлдирганлардан қасос олган инсон каби машҳур бўлиб кетди. Охир оқибат Ибн Зиёдни ўлдирди (Ҳусайнни р.а ўлдирилишида қатнашган одам). Ушбу (қасос) баҳонаси билан бутун Ироқни қўлган олган эди. Давлатни ислом қонунлари билан бошқарар эди, Ибн Масъуднинг саҳобаларини имом ва қозиликка таъйин қилар эди. Ўзи жума ва бошқа намозларда аҳолига имомгарчиликка ўтар эди. Аммо охирги пайтлар ўзига Аллоҳдан ваҳий келяпти деб айта бошлаган эди. Шунда Абдуллоҳ ибн Зубейр унга қарши қўшин жўнатади, уни ўзини ўлдирадилар, қўшинини эса тор-мор этадилар. Мусулмонларнинг лашкарбоши эса Мусъаб ибн Зубейр эди. Унинг (Мухторнинг) хотини бўлар эди, бир саҳобанинг қизи. Мусъаб у хотинни уни (эрини) такфир қилишга чақирди, у аёл бунга эътироз билдирди. Шунда Мусъаб ўзининг акаси Абдуллоҳга ҳолатни тушунтириб хат жўнатади. Шунда Абдуллоҳ агар у хотин тавба қилмаса уни ўлдириш кераклигини айтиб жавоб жўнатади. У аёл тавба қилмагани сабабли Мусъаб тарафидан ўлдирилади. Мухтор Ас Сақофий барча ислом шиорларини ўзида мужассам қилган бўлса ҳам, аммо шу билан бирга ўзини пайғамбар деб санагани учун кофир бўлганлигини барча ислом уламолари ижмоъ қилганлар. Қандай қилиб энди Мухторни такфир қилмаган туфайли саҳобанинг қизини ўлдирган Мусъабни, ҳозирда ҳолатини билиб туриб Ал Бадавийни (ёки замонавий кофирларни) такфир қилмаганлар билан қиёс қилса бўлади?! Улар уни (Ал Бадавийни) мусулмон санайдилар (ҳудди ҳозир қабрга ширк қилганларни такфир қилмаганлар, уларни мусулмон деб санаганлари каби), аммо ҳақиқий исломга чақираётганларни кофир деб биладилар. Ё Роббим, биз сендан мағфират ва офият сўраб қоламиз” (Дурар ас-Санния 9/391).

Учинчи бўлим: Ислом уламолари тушунчасида такфир.

Имом Барбаҳари айтади:

“Ҳеч қайси мусулмон (яъни унинг исломи қатъий тасдиқ бўлган инсон) токи Аллоҳнинг китобидан бирор бир оятни, ёки росулуллоҳнинг айтганларини инкор қилмагунга қадар, ёки Аллоҳдан бошқасига ибодат ёки қурбонлик қилишни сўрамагунига қадар ислом доирасидан чиқмайди. Аммо у юқоридагилардан бирор нимага қўл урса, ундай ҳолда у одамни ислом доирасидан чиқариш шарт бўлиб қолади.” (Шарҳ асСунна 31).

Абу Ал Ҳусайн Ал Малатий айтади:

“Қибла аҳли орасида кофирни кофирлигида шубҳа қилган инсоннинг ўзи кофирлигига ихтилоф мавжуд эмасдир, сабаби кофирни кофирлигида шубҳа қилган инсоннинг ўзида иймон мавжуд бўлмайди, у одам куфр ва иймон нималигини билмайди, бу умматнинг соҳибларида бу масъалада ҳеч қандай ихтилоф йўқ. Муътазилалар ҳам ҳудди ўшандайлар (кофирдирлар) ва улардан бошқалар ҳам, кимда ким кофирни кофирлигида шубҳа қилса ўзи кофирдир.”  (АтТанбиҳ ва арРодд 40).

Қози Ийёз Ал Моликий айтади:

“Шундай қилиб, қуръонни бирор бир оятини, ёки ижмоъ билан саҳиҳ деб ҳисобланган саҳиҳ ҳадиснинг очиқ ва ҳеч қандай бошқа маънога эга бўлмаган маъносини инкор қилса, ҳудди ражмни (тошбўрон қилиб ўлдиришликни) инкор қилган хаворижлар каби, ундай одамни кофирлигига ижмо мавжудир.  Шунинг учун биз бошқа бир динни қабул қилган одамни такфир қилмаган , ёки ундайларни такфир қилиш ва қилмасликда иккиланиб турган, ёки уларнинг йўлларини тўғри деб турган, гарчи исломни ҳақиқат эканлигини ва бошқа динларни ботил эканлигини тасдиқлаб турса ҳам, у одамни ҳам такфир қиламиз. Ва ким бу нарсага рози бўлмаса, ўзи ҳам кофирдир” (Аш Шифа би Таъриф Ҳуқуқ ал Мустофа 2/286).

Ибн Таймия айтади:

“Ҳаммага маълумки пайғамбарлар мушриклар ибодат қилаётган нарсаларни Аллоҳ деб санамаган эдилар, улар Аллоҳдан бошқасига ибодат қилаётганларни мушриклар деб санаганлар. Улар инсонларни ва қавмларни ягона Аллоҳгагина ҳеч кимни шерик қилмасдан ибодат қилишга чақирар эдилар.  Аллоҳ барча китоблар ва пайғамбарларни мана шу сабабдан юборган диндир. Ва бу ислом дини бўлиб, Аллоҳ ундан бошқа динни ҳеч кимдан, на аввалгилардан, ва на охиргилардан қабул қилмайди (агарда улар бошқа динни ўзларига дин қилиб олсалар).” (Маджмаул фатава 2/256).

Шунингдек Ибн Таймия айтади:

“Шунингдек бошқа дин соҳиблари ҳам пайғамбарлар бут ва санамларга ибодат қилишни маън қилганликларида, ким ундай қилса кофир санаганликларида биз билан ҳамфикрдирлар. Ва инсон токи бутларга ва Аллоҳдан бошқа ибодат қилинаётган нарсаларга бароатини кўрсатмагунича муъмин деб ҳисобланмайди. Аллоҳ таоло айтади: “Ҳақиқатда, сизларга Иброҳим ва у билан бирга бўлганларда яхши ўрнак бор. Улар ўз қавмларига, биз сиздан ва сиз ибодат қилаётган нарсадан безормиз, сизга куфр келтирдик, энди токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунларингизча орамизда доимий адоват ва кучли нафрат пайдо бўлди, дедилар. Магар Иброҳимнинг отасига қарата, албатта сен учун истиғфор айтаман, сендан Аллоҳ(азоби)дан бирор нарса қайтаришга молик эмасман, деган сўзи мустасно. Эй Роббимиз, фақат Сенга таваккал қилдик, фақат Сенгагина қайтдик ва қайтиб борадиган жой ҳам фақат Сенгинадир.” (Маджмауль фатауа 2/128).

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб айтади:

“Қуръон ва бошқа аввалдан то охиргача нозил қилинган китоблар бу динни (ширкни) ботил эканлигини ва унинг аҳли кофир эканлигини тасдиқлайди. Шунигдек бу ширк динининг соҳиблари Аллоҳнинг ва росулининг (с.а.в) душманларидирлар ва шайтоннинг дўстларидирлар, Аллоҳ уларни мағфират қилмайди ва уларнинг бирор бир амалларини қабул қилмаслигини ҳам тасдиқлайди. Аллоҳ таоло айтади: “Албатта, Аллоҳ Ўзига ширк келтирилишини кечирмас. Ундан пастроғини, кимни хоҳласа, кечирур. Ким Аллоҳга ширк келтирса, шубҳасиз, катта гуноҳни тўқибдир.”  (Нисо 48), ва “Ва қилган амалига келиб, уларни тўзон каби сочиб юборурмиз.” (Фурқон 23) ва “Билиб туриб Аллоҳга бошқаларни тенглаштирманг.” (Бақара 22) (Дурар ас Сания 2/89).

Бошқа бир ерда яна шайх айтадики:

“Тоғутга кофир бўлиш қуйдагиларни билдиради: Аллоҳдан бошқа барча ибодат қилинадиган нарсалардан безор бўлиш, у нарса хох жин, инсон, дарахт, ёки тош бўлсин. Шунингдек бундай одамларни куфрда ва залолатдалигига гувоҳлик бериш, бундай одамлардан нафратланиш, ҳаттоки бу одам сенинг отанг ёки жигаринг бўлса ҳам. Мен Аллоҳга ибодат қиламан, аммо бошқарувчиларга (мушрикларга), мақбараларга ва шу кабиларга (одамлар илоҳийлаштирган одамларга ёки нарсаларга) нафрат қилмайман деса, ундай одам “Аллоҳдан бошқа ибодатга ҳақли маъбуд йўқ” деган шаҳодат калимаси  айтганда ёлғон гувоҳлик берибди , аслида у одам Аллоҳга иймон келтирмаган ва тоғутга кофир бўлмаган кишидир” (Дурар ас-Санния 2/121, 122).

Шунингдек шайх айтади:

“Эй биродарларим, динингизни аслига, бошидан охиригача, илдизидан то тепа қисмигача қаттиқ тирмашиб олингиз, Аллоҳдан бошқа ибодатга ҳақли маъбуд йўқ калимасининг маъносини яхшилаб ўрганинг, унинг соҳибларини севинг, ўзларингизга биродар тутинг, агарчи улар сиздан узоқ бўлсалар ҳам. Шунингдек тоғутга кофир бўлинг, уларни яхши кўрганлардан ва уларни ёнини олганлардан, ёки такфир қилмаганлардан, ёки: “уларни менга нима қизиғи бор, ёки Аллоҳ менга у нарсани (улардан безор бўлиш ва такфир қилишни) юкламади” деганлардан нафратларнинг ва уларга душманчилик қилинг, бундай одамлар Аллоҳга нисбатан ёлғон сўз айтган ва туҳмат ва боҳтон қилган бўлади. Аксинча Аллоҳ улардан, ҳатто агар улар уларнинг оталари ва болалари бўлса ҳам, безор бўлишни ва уларни такфир қилишни юклагандир. Эй биродарларим, динингизни аслига қаттиқ тирмашиб олинг, балки роббингиз ҳузурига ширк қилмаган ҳолда бориш насиб қилар. Эй Аллоҳ, бизларни мусулмон ҳолимизда жонимизни олгин ва солиҳ кишилар қаторида қилгин” (Дурар ас-Санния 2/119, 120).

“Агарда сен энг жоҳилдан (ҳеч нимани билмайдиган кишидан): “Бутларга ибодат қилишни тарк этиш ва Аллоҳга ширк қилмаслик каби пайғамбарнинг буйруқларига итоат қилмаган, одам тўғрисида нима дейсан?” деб сўрасанг. У одам ўзининг фитрати ва хилқати таъсирида, ҳеч қандай шак ва шубҳасиз ундай одам кофир эканлигини айтади, бу нарсада унга ҳеч қандай далил ҳам, олимдан сўраб ўтиришлик ҳам керак эмас” (Дурар ас-Санния 9/426).

“Бизнинг ҳузуримизга келиб исломдан баъзи нарсаларни эшитиб: “Мен ўзимни (ўзи ва ўзи каби бошқа қабиладошларини) кофир эканлигимга гувоҳлик бераман ва яна ким (бирор имом, ёки бироз диндан хабари бор одам) бизни мусулмон деган бўлса унинг ҳам кофирлигига гувоҳлик бераман” деган бадавий кишининг сўзлари нақадар гўзал эди. (Дурар ас-Санния 8/119).

Эътибор бериш керакки, у киши (Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб) бу бадавий киши айтган сўздан ҳурсанд эди, у бадавий киши бутун бошли халқни такфир қилган эди. Шайх эса у одамни замонамиз жаҳмийларидай, хавориж ёки такфирчи деб номламаган эди.

Сўнгра шайх айтади:

“Муртадлар кўпчилик эди, ридданинг табиати шу эдики, баъзилар росулуллоҳни ёлғончи деб, бутларни ибодат қилишга қайтган эдилар ва айтардиларки: “Агарда ҳақиқий пайғамбар бўлганда эди, ўлмаган бўлар эди”, бошқалар эса шаҳодат калимасини айтиб, шунинг билан бирга Мусайлима исмли соҳта пайғамбарга ҳам ишонган эдилар. У одамлар пайғамбар алайҳиссаломдан кейин, пайғамбарлик Мусайлима каззобга тегди деб ўйлаган эдилар, сабаби Мусайлима ўзининг пайғамбар эканлигини тасдиқловчи ёлғон гувоҳларни келтирган эди. Кўплаб инсонлар уни тўғрисўз деб билганликлари учун ишониб кетдилар. Шунга қарамай уламолар ҳатто улар жоҳил бўлсалар ҳам, уларнинг муртад эканликларига ижмоъ қилганлар, агарда ким уларнинг куфрида шубҳа қилса у ҳам ана шундай кофирлардан деб ҳисобланар эди” (Дурар ас-Санния 8/118).

“Ким мушрикларни такфир қилмаса, ёки уларни куфрида шубҳа қилса, ёки уларни йўлларини тўғри деса, (ўзи) кофир бўлибди” (Дурар ас-Санния 10/91).

Шунингдек шайх айтади:

“Ислом асослари икки асосдан ташкил топилгандир: 1) Ёлғиз шериги бўлмаган Аллоҳга ибодат қилишга буюриш ва унга тарғиб қилиш ва шу йўлда дўстлашиш ва буни (тавҳидни) тарк қилганни такфир қилиш.  2) Аллоҳга ибодат қилишда Унга шерик келтиришдан огоҳлантириш ва бу ишда қаттиққўл бўлиш ва шу йўлда душманлашиш ва ширк келтирганни такфир қилиш.  (Дурар ас-Санния 2/22).

Шайх Абдураҳмон ибн Ҳасан Мумтаҳана сурасидаги оят тўғрисида:

“Ҳақиқатда, сизларга Иброҳим ва у билан бирга бўлганларда яхши ўрнак бор. Улар ўз қавмларига, биз сиздан ва сиз ибодат қилаётган нарсадан безормиз, сизга куфр келтирдик, энди токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунларингизча орамизда доимий адоват ва кучли нафрат пайдо бўлди, дедилар. Магар Иброҳимнинг отасига қарата, албатта сен учун истиғфор айтаман, сендан Аллоҳ(азоби)дан бирор нарса қайтаришга молик эмасман, деган сўзи мустасно. Эй Роббимиз, фақат Сенга таваккал қилдик, фақат Сенгагина қайтдик ва қайтиб борадиган жой ҳам фақат Сенгинадир.”

“Ушбу оят бизнинг шайх (Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб) зикр қилган барча нарсани ўз ичига олади, бу эса: Одамларни тавҳидга чақириш, ширкни тарк этишга чақириш, тавҳид аҳлини ўзига дўст тутишга чақириш, шунингдек тавҳидни тарк этганларни такфир қилишдир.

Ким Аллоҳга ширк қилса автоматик равишда тавҳидни тарк этибди, чунки бу икки нарса (ширк ва тавҳид) бир бирига зид ва бири иккинчисини сиқиб чиқарадиган нарсалардир. Қаерда ширк пайдо бўлса, тавҳид ўз ўзидан йўқ бўлади. Аллоҳ мушриклар тўғрисида шундай деган: “Сўнгра унга Ўз фазлидан неъмат берса, олдин дуо қилиб турган нарсасини унутадир ва Аллоҳга Унинг йўлидан адаштирмоқ учун тенгдошлар қилади. Сен: «Куфринг билан бир оз ҳузурланиб тур. Албатта, сен жаҳаннам эгаларидансан», деб айт.” (Зумар 8). Унинг куфри шундаки, у киши Аллоҳга ибодат қилишда бут ва санамларни шерик қилган (иккисига бир вақтда ибодат қилган) ва бундай оятлар қуръонда кўпдир. Одам токи ширкка қаршилик қилмагунича ва ундан барий (безор) бўлмагунича, уни (ширкни) қилган одамни такфир қилмагунича, муваҳҳид бўла олмайди.”  (Дурар ас-Санния 2/204)

Шунингдек яна шайх айтади:

“Аллоҳ кофирларни кўплаб оятларда сифатини келтиргандир. Шунинг учун такфир қилиш лозимки, сабаби у нарса (такфир) “лаа илааҳа илла Аллоҳ” шаҳодатига боғлиқдир ва бу ҳақ сўздир. Ва бу шаҳодат фақатгина мушрикларни такфир қилишлик билан қабул бўлади, ҳудди: “Ким Аллоҳдан бошқа ибодатга ҳақли маъбуд йўқ деса ва Аллоҳдан бошқа ибодат қилинаётган нарсаларга (тоғутга) кофир бўлса, унинг моли ва жони ҳаромдир, ҳисоби эса Аллоҳга ҳаволадир” саҳиҳ ҳадисида келганидай. Бу ердаги “Аллоҳдан бошқа ибодат қилинаётган нарсаларга (тоғутга) кофир бўлса” сўзи, яъни унинг моли ва жони фақатгина юқорида келган шартлар тўлалигича топилса ҳаром бўлади. Бирор бир шубҳа ва иккиланишлик, у одамни бу ҳақдан маҳрум қилади.” (Дурар ас-Санния 2/206).

“Ким қуръон кофир деб айтган одамни кофир деб санамаса, у одам пайғамбар олиб келган нарсага зид иш қилибди” (Дурар ас-Санния 2/207).

Ҳамд ибн Атийқ айтади:

“Аллоҳ “Айт: «Эй кофирлар! Мен сиз ибодат қилган нарсаларга ибодат қилмасман. Ва сизлар ҳам мен ибодат қиладиганга ибодат қилувчимассиз” сўзи орқали кофирларни куфрини очиқ айтишга ва уларнинг динидан безор бўлишга буюрган ва бундай оятлар қуръонда кўпдир.

Барча пайғамбарларнинг динлари асоси: тавҳидда бўлиш, уни яхши кўриш, унинг соҳибларини яхши кўриш ва улар билан дўст бўлиш, ширкдан юз ўгириш ва унинг соҳибларини такфир қилиш ва уларга душманчиликни намойиш қилиш бўлган. Аллоҳ қуръонда айтганидай: “Ҳақиқатда, сизларга Иброҳим ва у билан бирга бўлганларда яхши ўрнак бор. Улар ўз қавмларига, биз сиздан ва сиз ибодат қилаётган нарсадан безормиз, сизга куфр келтирдик, энди токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунларингизча орамизда доимий адоват ва кучли нафрат пайдо бўлди, дедилар. Магар Иброҳимнинг отасига қарата, албатта сен учун истиғфор айтаман, сендан Аллоҳ(азоби)дан бирор нарса қайтаришга молик эмасман, деган сўзи мустасно. Эй Роббимиз, фақат Сенга таваккал қилдик, фақат Сенгагина қайтдик ва қайтиб борадиган жой ҳам фақат Сенгинадир.” (Дурар ас-Санния 8/418).

Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон Абу Бутейн айтади:

“Қуръон, суннат ва уламолар ижмоъси шуни кўрсатадики, Аллоҳга ширк келтириш куфр бўлиб, ким бу ишга, ким бўлишидан қатъий назар қўл урса, кофир бўлибди. Шунинг учун ким бу ишга қўл урган бўлса: “У шу қилган иши (ширк) туфайли кофир бўлди” десанг, бунда ҳеч қандой бир мушкилот йўқ. Куфрнинг энг ёмон кўриниши бу ширк бўлиб, бутун уламолар ижмоъси билан куфрдир ва ким бундай сифатга эга бўлса уни такфир қилишга ҳеч қандай монеълик йўқ. Ҳудди ким зино иш қилса зинокор дейилганидай ва ким рибо билан шуғулланса рибохўр (сутхўр) деб айтилганидай” (Дурар ас-Санния 10/416,417).

Шайх Абдулатиф ибн Абдураҳмон Оли Шайх айтади :

“Намозда имомгарчилик қилишнинг энг муҳим шартларидан бири шуки, одам исломни ўрганиши ва унга амал қилиши, мушрикларни такфир қилиши, улардан нафратланиши, динни Аллоҳга холис қилиши, шунингдек Аллоҳдан бошқасига ибодат қилмаслиги, (кимда ушбу сифатлар топилса) у киши имомларнинг энг афзали бўлиб, имомгарчиликка ўтишга энг ҳақлисидир. Чунки ширк ва таътил (Аллоҳнинг сифатларни йўққа чиқариш) туфайли такфир қилишлик, тоғутга кофир бўлишни энг муҳим шартидир” (Дурар ас-Санния 12/264).

Шунингдек шайх айтади:

“Ким Аллоҳга ибодат ва Унинг комил сифатларини исбот қилмайдиганлардан бўлса, Унинг (Аллоҳнинг) росуллари олиб келган нарсага иймон келтирмаганлардан бўлса, барча росуллар олиб келган нарсани зиддига чақираётган тоғутлардан узоқ турмайдиганлардан бўлса, ана ўшалар залолатга ҳақли бўлганлардандирлар, Аллоҳ уларни пайғамбарларга юборган нарса орқали, Ўзига иймон келтиришлик билан ҳидоят қилгмаганлардандирлар. Бу асосларни тарк этган ва унга ишонмаган ва иймон келтирмаган кишини такфир қилишлик, исломнинг энг муҳим тиргагичи бўлиб (яъни уларсиз ҳеч кимда ислом бўлмайди), бу тўғрисида энг кам миқдорда ислом тўғрисда илми бор одам билади (билиши керак, акс ҳолда мусулмон бўлмайди). (Дурар ас-Санния 12/261).

Шайх Сулаймон Ибн Саҳмон айтади:

“Ширк қилган одамни кофир деб санашлик (такфир қилиш), яъни катта ширк қилган одамни, диннинг энг машҳур асоси бўлиб ва бу нарсада фақатгина жоҳил (илмсиз) одам қайсарлик қилади, буларнинг ҳаммасига сабаб, одамларнинг ўз динларида бу мавзудаги жаҳолатларидир, шунинг билан у одам пайғамбарлар нимага чақириб кетганларини билмасликларидир” (Яъни шайх Сулаймон ибн Саҳмон мушрикларни такфир қилишни диннинг машҳур асослари деяпти, буни фақатгина тавҳидан жоҳил одамгина билмайди, тавҳиддан жоҳил одам эса мусулмон бўлмайди).

Шайх давом этади:

“Пайғамбар алайҳиссаломнинг саҳобалари розиаллоҳу анҳум, барча муртадларни кофир санадилар. Али розиаллоҳу анҳу барча Ҳулилийларни кофир санади, улардан кейин уламолар қодарийларни ва уларга ўхшаганларни кофир санадилар. Ҳудди масалан улар жаҳмийларни кофир санаб, Жаъд ибн Дирҳамни ва Жаҳм ибн Сафванни ва шулар каби эътиқодга эга бўлганларни ўлдирганлари каби. Шунингдек улар зиндиқларни ҳам ўлдирган эдилар…”

“Аллоҳга ширк келтирган, Ундан бошқасини ўзига валий қилган, У билан уларни тенг қилган одамни такфир қилишда нима монеълик бўлиши мумкин? Албатта бу нарсага фақатгина Аллоҳга ва Унинг росулига иймон келтирмаган, Унинг буйруқларини ҳурмат қилмаган, Унинг йўлидан юрмаган, на Аллоҳни ва на росулини ва на бу умматнинг уламолари ва имомларини қадрламаган кишигина лоқайдлик қилади (яъни ғирт кофир одам назарда тутиляпти).  (Дияу Шариқ 161-163)

Баъзи машҳур наждлик уламолар айтадилар:

“Жиҳоднинг мақсадларидан бири, такфир қилмайдиган ёки уларнинг куфрида шубҳа қиладиган одамларга қарши қилишликдир. Сабаби бу нарса (такфир қилмаслик ёки куфрда шубҳа қилиш) исломни бузувчи амалдир. Ким ундай қилса кофирдир, унинг қони ва моли ҳалолдир, токи у одам мушрикларни кофир санагунга қадар, у одам билан уруш олиб бориш вожиб бўлади. Бу сўзимизга далил сифатида росулуллоҳдан (с.а.в): “Ким Аллоҳдан бошқа ибодатга ҳақли маъбуд йўқ деса ва Аллоҳдан бошқа ибодат қилинаётган нарсаларга (тоғутга) кофир бўлса, унинг моли ва жони ҳаромдир, ҳисоби эса Аллоҳга ҳаволадир (яъни Аллоҳдан бошқа нарсаларга ибодат қилган одам, кофир бўлади ва бунда шубҳа қилган одам ҳам кофирдир).”

Бундан келиб чиқадики, бирор кишини қони ва моли ҳаром бўлиши учун, у одамда қуйидаги икки шарт топилиши керак:

Биринчиси: Аллоҳдан бошқа ибодатга ҳақли илоҳ йўқ дейиши керак.

Иккинчиси: Аллоҳдан бошқа ибодат қилинадиган маъбудлардан безор бўлиш (уни ичида уларни такфир қилиш ҳам ётади, зеро барий-безор бўлиш такфирсиз бўлмайди, биринчи такфир қилгандан кейингина барий бўлади, сабаби мусулмондан барий ва безор бўлмайди, барий фақат кофирдан бўлади, яъни такфирдан кейин).

Шунинг учун қуйдаги икки шартни инсон риоя қилсагина, моли ва жонида омонлик топади, хоссатан:

1) “Лаа илааҳа илла Аллоҳ” калимасини маъноси, моҳияти ва шартларини билиб айтиш.

2) Аллоҳдан бошқа ибодат қилинаётган нарсаларга кофир бўлиш, яъни мушрикларни такфир қилиш, улардан безор бўлиш ва улар ибодат қилаётган нарсаларга ҳам ҳудди шу муомилани қилиш”  (Дурар ас-Санния 9/291).

Бу мавзу ҳақида кўплаб уламоларнинг сўзлари мавжуд бўлиб, ким мушрикни такфир қилмаса мусулмон бўла олмаслигига ижмоъ қилганлар. Ва бу Нуҳ алайҳиссаломдан тортиб, то Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламгача бўлган барча пайғамбарларнинг динларининг асосларидан биридир.

Сўзимизнинг сўнгида оламлар Роббиси бўлган Аллоҳга ҳамдлар айтамиз.