СИЛСИЛАВИЙ ТАКФИР ШУБҲАСИГА ОИД МАҚОЛА
БАҲС КЎРИНИШИДА БЎЛГАН
بسم الله الرحمن الرحيم
[Қарши тараф]
Ҳасан Басрий ва бошқа уламолар Ҳажжожни такфир қилишган эди, аммо бошқа улардан илм жиҳатда қолишмайдиган уламолар уни такфир қилмаган эдилар. Шундай бўлса ҳам улар бир-бирини такфир қилмаган эдиларку?!
[Абу Ҳаммад]
Жуда яхши, кел шу масъалани кўриб чиқайлик. Ҳақиқатда Ҳажжож Юсуф борасида ихтилофлар бўлган эди ва ўтмишдагилар бир-бирини такфир қилмаган эдилар. Аммо бу ерда бир чигаллик бор, биз икки хил нарса тўғрисида гаплашяпмиз. Сен бир шахсни муайян такфири тўғрисида гапиряпсан, биз бир шахс тўғрисида эмас, мавзу тўғрисида гаплашяпмиз.
[Абу Ҳаммад]
Масалан бир мавзу бор: демократиянинг куфрлиги, мисол учун деяпман, ёки яна мисол учун қонунлар ишлаб чиқариш куфри. Масалан бир киши бошқа кишини қонун ишлаб чиқараётган кишидан ҳукм сўраш куфрлигини билмасдан, шунинг учун такфир қилолмаяпти, сабаби бу ерда у киши диннинг аслини билмаяпти.
[Абу Ҳаммад]
Энди бир шахс тўғрисида мисол келтирсак. Бир шахс бор дейлик, у куфр ёки куфрлар қилди. Кимдир унинг бу қилмишини кўради, баъзилар эса йўқ. Кўрганлар такфир қилишди, кўрмаганлар эса йўқ. Бу икки тоифа киши эса ақийдада ихтилоф қилммаяптилар. Улар воқеъликдаги тафсилотда ихтилоф қиляптилар. Ҳақиқатда ҳам шу киши бу куфр ишни қилдими, ёки қилмадими деб.
[Абу Ҳаммад]
Биз эса еътиқод, ақидадаги сабаб туфайли такфирдаги ихтилоф тўғрисида гаплашяпмиз. Ҳажжожга такфир қилган ва қилмаган тобеинлар тоифаси ақидада ихтилоф қилдиларми? Уларда ҳар хил ақида бўлган эдими? Ақийдани ҳар хил тушунар эдиларми?
[Абу Ҳаммад]
Албатта йўқ! Шунинг учун сенинг бу мисолинг ва олиб келган “далилинг” бу ерда ноўриндир. Бизнинг мавзуда ишлатилиб бўлмайдиган шубҳа бу! Бирор бир бошқа мисол олиб кел!
[Қарши тараф]
Бу далил эмас албатта, фақатгина ислом тарихидан бир воқеа.
[Абу Ҳаммад]
Аммо сен такфир масъаласида далил сифатида келтирдингку ахир!
[Савол берувчи]
Мен шу намоз тўғрисида сўрамоқчи эдим
[Абу Ҳаммад]
Эшитаман
[Савол берувчи]
Нимага уламолар намоз бобида ихтилофга тушсалар бир-бирини такфир қилмайдилар?
[Абу Ҳаммад]
Келинглар энди бу масъалани кўриб чиқамиз. Бу ерда кўриб турганимиздай ихтилоф бирор бир жисмоний шахс устида эмас, балки эътиқоддаги ихтилофда бўляпти.
Аммо ҳамма эътиқодлар бир даражадами? Йўқ. Диннинг асллари мавжуд бўлиб, улар тавҳиднинг аслларига тўғридан тўғри алоқадордир.
Намоз эса тўғридан тўғри тавҳидга боғлиқ эмасдир. Агарда инсон намоз нималигини билмаган бўлса, бу дегани у Роббисини танимади дегани эмас. У кишида тавҳидда нуқсони бор дегани бўлмайди.
[Абу Ҳаммад]
Намоз бу ибодатнинг бир шаклидир. Ибодатнинг ўзи бу аслдир. Уни эса фақатгина Аллоҳга йўналтириш ҳам аслдир. Аммо, ибодатнинг шакли бу асл масъала эмас.
Шунинг учун намозни тарк этган кишини ҳукмидаги ихтилоф билан, тавҳидни тарк этган кишининг ихтилофи бир хил нарса эмас.
[Қарши тараф]
Яъни намозни тарк этган киши тавҳиднинг аслини (асосини) билгани учун муваҳҳид бўлиб қолаверади.
[Абу Ҳаммад]
Намоз мавзусини ўзи…. Қара сенга бир савол. Икки кишини фараз қилайлик:
1) Тавҳидни билади, аммо намоз тўғрисида эшитмаган
2) Намозни билади, уни адо этади, аммо тавҳидннг бир қисмини билмайди. Масалан, ўликларга дуони йўллантирса бўлади деб ўйлайди
Биринчи кишининг ҳукми ва иккинчи кишининг ҳукмлари қандай?
[Савол берувчи]
Биринчиси муваҳҳид, иккинчиси эса мушрикдир
[Абу Ҳаммад]
Яъни намоз ва тавҳид сифат эътиборида ҳар-хил нарсалардир
[Савол берувчи]
Мен дангасалик билан намозни тарк қилган киши тўғрисида гапиряпман
[Абу Ҳаммад]
Ҳўп, сен намоз ва тавҳид ҳар хил нарсалигини тушундинг, ахир тавҳиддан бехабар бўлиш, бу Аллоҳни танишликдаги нуқсондир. Аммо намоздан бехабабр бўлиш, Аллоҳни танишликдан бехабар бўлишлик ва тавҳиддан бехабарлик дегани эмас.
[Қарши тараф]
Сен дедингки, намозни тарк этган киши тавҳидни тарк этган билан тенг эмас дединг. Ундай бўлса (намозни тарк этган) киши тавҳидни тарк этдими-йўқми, қандай тушунамиз?
[Абу Ҳаммад]
Кел бошидан бошлаймиз. Биринчи бўлиб келишиб олайлик, намоз ва тавҳид ўзи бир хил нарсами ёки ҳар хилми?
[Абу Ҳаммад]
Намозни билмаслик тавҳидни билмаслик деганими?
Шунга жавоб бер!
[Қарши тараф]
Намоз ўқимаслик
[Абу Ҳаммад]
Саволимга жавоб бер
[Қарши тараф]
Билмасликни бу ерга нима дахли бор?
[Абу Ҳаммад]
Ўқимасликка ҳали келамиз, ҳозирча биз масъалаларни негизини фарқини тушунишга ҳаракат қиляпмиз. Ундан кейин уларни ўқишлик ёки тарк етишни кўриб чиқамиз.
Саволга энди жавоб берсанг, ҳа ёки йўқ деб айт!
[Қарши тараф]
Мен буни айтмоқчи эмас эдим
[Абу Ҳаммад]
Мен эса шуни сўрамоқчиман, жавобдан қочма
[Савол берувчи]
Намозни бу билан боғлаб бўлмайди
[Абу Ҳаммад]
Бу савол бизнинг масъаламизнинг негизини тушуниш учун зарур
[Қарши тараф]
Агарда инсон тавҳидни ўзи тушунишга қодир бўлганда эди, росуллар ва китобларга ҳожат бўлар эдими?
[Абу Ҳаммад]
Намозни билмаслик, бу тавҳидни билмасликми?
Саволга жавоб берсангчи
[Қарши тараф]
Мен фарз намозни билмаслик тавҳидни билмасликка тенг деб айтмадимку. Чунки саҳобалар тавҳидни билиб унга амал қилганларида ҳали намоз ва закот вожиб бўлмаган эди.
[Абу Ҳаммад]
Яъни тавҳидни билмаслик намозни билмаслик билан тенг эмаслигини тан оляпсан?!
[Абу Ҳаммад]
Шу ерда бир натижага келайлик. Яъни намоз ва тавҳид сифат ўлароқ ҳар хил нарсалардир. Шундайми ё йўқми? Ундан сўнг уни амалда қилиш ва қилмасликка келамиз. Биринчи ўзагини келишиб олсак!
[Абу Ҳаммад]
Намознинг ўзаги билан тавҳиднинг ўзаги фарқли нарсалардир
Тўғрими ёки йўқми?
[Қарши тараф]
Бу шундоқ ҳам тушунарли. Аммо дийн камолотга етган. Аммо биз сен билан Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Муоз р.а ни Яманга жўнатган ҳадиси тўғрисида гаплашаётган эдик.
[Абу Ҳаммад]
Мен яна қайтараман, менга қара, мен бу нарсани сўрашимдан мақсад шуки, бу икки масъала бир даражада эмаслигини кўрсатиш эди. Энди бу икки фарқли масъалани билмаслик ҳам, бир хил эмас бўлгандан кейин, ҳукмлари ҳам фарқли бўлиши керак!
[Қарши тараф]
Инсон ўзидан ўзи тавҳидни тушуна олмайди, намоз ҳам шундай нарса!
[Абу Ҳаммад]
Бир киши масалан, тавҳиддан бир парчасини тарк этса, мисол учун крестга сиғинса у ширк қилган бўлади.
[Қарши тараф]
Агарда сиғинмасачи?
[Абу Ҳаммад]
Энди бир киши бир вақт намозни дангасалик билан тарк этган бўлса у қандай ширк қилган бўлади? У доим намоз ўқиб юрсаю, аммо бир вақт дангасалик қилиб тарк этса? Ширкнинг қайси турини қилган бўлади? Унинг куфри нимада? Тушунтириб бер! Тавҳиднинг қайси қисмини бир марта намоз ўқимаган киши тарк этган бўлади?
[Қарши тараф]
Мен бир марта намозни тарк этган киши тўғрисида гапирмадим
[Абу Ҳаммад]
Мен намоз ва тавҳид сифат борасида ҳар хил нарсалар эканлигини исботлаб бердим, шу билан у масъалаларда такфир ҳам турли хил бўлади, менинг савол эса жавоб учун эди ва жавобни ҳам бердим.
Ким тавҳидни бирор марта тарк этса у кофир бўлади!
[Савол берувчи]
Унда нимага бир олим такфир қилса, иккинчиси қилмайди ва улар бири-бирини такфир қилмайди?
[Абу Ҳаммад]
Агар намоз диннинг асли бўлганда эди бир марта уни тарк этган инсон ҳам кофир бўлиши керак эди.
[Абу Ҳаммад]
Яна бир бор жавоб бераман. Чунки намоз ва тавҳид ҳар хил нарсалардир.
СИЛСИЛАВИЙ ТАКФИР эса фақатгина ТАВҲИДНИНГ АСЛИДА бўлади!
[Савол берувчи]
Тушундим
Мана эндигина тушуниб етдим!
[Абу Ҳаммад]
Тавҳиддан фарқли бўлган масъалаларда эса силсилавий такфирга йўл йўқ!
[Қарши тараф]
Яъни сен демоқчисанки, ким бир марта жоҳиллик билан ширк қилса, бир марта дангасалик билан намозни қолдириб юборган билан тенг эмас демоқчисан. Бу шундоқ ҳам тушунарлик ку!
[Абу Ҳаммад]
Унда нима учун шунча баҳс қиляпмиз?
[Абу Ҳаммад]
Агарда бу ҳар хил нарсалар бўлса, унақада намоз ҳам тавҳиднинг асли бўлмайди, бу дегани бу масъалада силсилавий такфир мавжуд эмас! Силсилавий такфир фақатгина тавҳиднинг аслида бўлади деяпмиз!
[Савол берувчи]
Намозни тарк этиш куфрми?
[Қарши тараф]
Бир марта қиламслик ёки умуман қилмаслик, аммо фарзлигини билиб турса ҳам муваҳҳид бўладими?
[Абу Ҳаммад]
Мен намоз бу тавҳиднинг асоси эмаслигини исботлаб бердим, сиз ҳам рози бўлдингиз. Биз эса силсилавий такфир фақатгина тавҳиднинг асосида мавжуд деймиз!
Шу сабабдан баҳснинг бу ерда кераги йўқ!
[Савол берувчи]
Баҳс қилмаяпман. Мен намоз тўғрисида сўрамоқчиман холос.
[Абу Ҳаммад]
Бундай саволлар бериш буёғига бефойда. Биз бир умумий иттифоққа келдик.
Намоз тўғрисида тушунтириб бердим.
[Савол берувчи]
Намозни тарк этиш куфрми?
[Қарши тараф]
Иймонинг ва исломнинг рукнлари нима бўлади унақада, ахир у ерда намоз ва закот масъаласи бор?
[Абу Ҳаммад]
Хуллас, силсилавий такфир масъаласини тушундингизми?!
[Абу Ҳаммад]
Иймоннинг рукнлари ҳам тавҳиднинг асосидир, улар тавҳид ва Роббни таниш илмига киради.
Намоз, закот, рўза ва ҳажж эса, тавҳиднинг асоси эмас.
[Савол берувчи]
Мен жавоб ола олмадим, намозни тарк этиш куфрми?
[Қарши тараф]
Агарда мен намоз деб аталмиш рукнни қилмасам, ҳаммаси барбод бўладику ва қани бу ерда тавҳиднинг камолоти?
[Абу Ҳаммад]
Энди қара, сен ўзинг айтяпсанки ҳажж ва рўза ҳам рукнлардан деб, аммо кўплаб намозни тарк этган кишини такфир қилган уламолар қолган ислом рукнларини тарк этганларни такфир қилмайдилар.
[Абу Ҳаммад]
Тавҳид бу иймоннинг ўзагидир, намоз эса унинг қувватловчисидир!
[Савол берувчи]
Намозни тарк этиш куфрми?
[Абу Ҳаммад]
Менга кўра бу куфр амали эмас, мен бу масъалада жумҳур уламолар фикридаман.
[Қарши тараф]
Бошқа уламолар сизлар намозни тарк этишни куфр санамаганинглар учун силзларни такфир қиладиларми ёки йўқми?
[Абу Ҳаммад]
Йўқ
[Савол берувчи]
Олимлардан ким намозни тарк этган кишини кофир санамайди?
[Абу Ҳаммад]
Аксар уламолар
[Савол берувчи]
Қаерда бу тўғрисида маълумот олсак бўлади?
[Савол берувчи]
Қаерда ўқисак бўлади?
[Абу Ҳаммад]
Ҳа, ин шаа Аллоҳ албатта. Мисол учун Ибну Қудома шундай фикрда
[Қарши тараф]
Ҳадис борку, ким намозни тарк этса мушрик деган
[Савол берувчи]
Мен ундай бўлса сиздан далил кутиб қоламан
[Абу Ҳаммад]
Ҳа албатта, уламолар кўплаб ҳадисларни далил қиладилар
[Абу Ҳаммад]
Ҳозир далилларни қўяман ин шаа Аллоҳ
[Савол берувчи]
Куфр мавзусида гаплашаётган эканмиз, бир савол бермоқчиман. Хамр (маст қилувчи ичимлик)ни ҳаромлигини инкор қилса, бу куфрми?
[Абу Ҳаммад]
Агарда инсон ҳақиқатда ҳам унинг ҳаромлигини билиб туриб инкор қилса бу куфр албатта
[Абу Ҳаммад]
Муҳйиддин Ан Нававий (631-676 ҳ/133-1277 м) ҳадис шарҳида айтади:
Имом Молик, Имом Шофеъий роҳумаҳумуллоҳ ва салафдан ва халафдан бўлган жумҳур уламолар, намозни тарк қилган кофир бўлмайди, фосиқ бўлади деганлар. Уни тавбага чақирадилар. Ёки тавба қилади, ё ҳадд қўллаб ўлдирилади. Ҳудди бирор оилали инсон зино қилганда ўлдирилгани каби. Аммо уни қилич ёрдамида ўлдирилади.
Абу Ҳанифа ва Куфаликлардан бўлган бир жамоа, Шофеининг саҳобаси Музаний роҳимаҳумуллоҳ айтадиларки, намозни тарк этган киши кофир бўлмайди ва ўлдирилмайди. Уни таъзирини бериб токи у намозини ўқимагунга қадар қамоққа солиш керак.
[Савол берувчи]
Куфрга жаҳолат билан узр берилмайдику?
[Абу Ҳаммад]
Ҳа тўғри, аммо қарагин, бу ерда қандай турдаги куфрлигига эътибор бер, хамрни ҳаромлигини инкор қилиш куфри бу ҳужжатни инкор қилиш куфридир бу алоҳида куфрдир. Уни билмаслик эса бу ҳам куфр, аммо инкор қилиш куфри бу ҳужжатни инкор қилиш куфридир!
[Абу Ҳаммад]
Яъни у бирор ҳужжатни инкор қилиши куфр бўлади, бу алоҳида бир куфр туридир. Агарда бошқа бир куфрни олсак масалан будга сажда қилиш куфрини.
Бу ширк
[Абу Ҳаммад]
Буни куфрлигини билмаслик ҳам куфр бўлади
Ҳужжатни инкор қилиш ҳам (алоҳида) куфрдир
[Абу Ҳаммад]
(Бу ерда Абу Ҳаммад намозни тарк қилиш куфрмаслигига яна узун далиллар олиб келяпти, бизнинг мавзумизнинг асосий мавзуси бўлмагани учун қисқартирдик)
[Савол берувчи]
(бу ерда эса намозни тарк этиш куфрлигига далиллар олиб келинди, у ҳам узун бўлганига таржима қилиб ўтирмадик, мавзуни асосини ташкил қилмагани учун)
[Савол берувчи]
Яъни уламолар ихтилоф қилган эканларку
[Абу Ҳаммад]
Мен сенга бошидан айтган эдим уларда бу масъалада ихтилоф бор деб. Жумҳур уламолар куфр эмаслигини айтганлар, яъни албатта кўплари куфр санамаганларидан кейин, куфр санайдиган камчилик ҳам бўлиши керак
[Савол берувчи]
Одамни исломдан нима чиқаради?
[Абу Ҳаммад]
Бу масалани сенга тушунтириб берсам…
[Савол берувчи]
Менга одамни исломдан нима чиқаради саволига жавоб керак!
Одамни куфр ва ширкдан бошқа исломдан нима чиқаради?
[Абу Ҳаммад]
Куфр
[Абу Ҳаммад]
Аммо бу уларнинг фикрларида куфрдир, менинг фикримда эмас.
[Савол берувчи]
Ундай бўлса биродар улар сизларни такфир қилишар эканда?
[Абу Ҳаммад]
Йўқ, чунки улар бу нарсани тавҳиднинг аслига боғлиқ демаганлар
[Савол берувчи]
Сизлар кофир демаяпсизлар, улар эса кофир дейдилар
Чунки у одам куфр қилган дейдилар
[Абу Ҳаммад]
Мана қара, сенга бошқачасига тушунтирай
[Савол берувчи]
Сизлар намозни тарк этиш куфр эмас деяётган эдингиз
[Абу Ҳаммад]
Биз эмас жумҳур/аксар уламолар
[Савол берувчи]
Энди буни куфрлигини тушиндик
[Абу Ҳаммад]
Йўқ
[Савол берувчи]
Ҳеч нима тушунмаяпман
[Абу Ҳаммад]
Куфр деб фақатгина озгина уламолар айтганлар
[Абу Ҳаммад]
Аммо аксар уламолар уларнинг бу фикридан норози
[Абу Ҳаммад]
(Бу ерда яна узун далил келади, ўзини фикрини қувватлайдиган далил)
[Савол берувчи]
Одам ёки мусулмон бўлади, ёки кофир бўлади, иккисининг ўртаси бўлмайди
[Абу Ҳаммад]
Юқоридагини ўқиб ол, жумҳур уламолар куфр санамайдилар деяптику
[Абу Ҳаммад]
Тўғри, бу бир одамнинг асли ҳақиқати шундай бўлади, ёки куфрда ёки исломда. Кимдир кофир деб санаса, кимдир ундай деб билмайди. Яъни кимдир хато қилган бўлади. Мен иккалалари ҳам тўғри демаяпманку.
[Савол берувчи]
Тўғри
[Савол берувчи]
Буни қандай тушунамиз
[Абу Ҳаммад]
Бир гуруҳи тўғри айтяпти, иккинчиси эса хато қиляпти. Мен эса жумҳур ҳақда деб биламан
[Савол берувчи]
Яъни унақада исломни куфр дейдиганлар ўзлари кофир бўлишлари керак бўляпти
[Абу Ҳаммад]
Йўқ
[Савол берувчи]
Унақада куфрни ислом деганлар ҳам куфрда бўлиши керак
[Абу Ҳаммад]
Шошма тушунтириб бераман
[Савол берувчи]
Кутяпман
[Абу Ҳаммад]
Тўғридан тўғри (бевосита) бўлган куфр бор ва тўғридан тўғри бўлмаган (билвосита) куфр бор. Инсон тавҳидни тарк этса тўғридан тўғри куфр бўлади. Кейин яна тўғридан тўғри бўлмаган куфр ҳам бор, аммо бу тавҳидни тарк этиш эмас, аммо инсон тавҳидни тарк этганини аломатидир фақат. Яъни биз у киши тавҳидни тарк этди деб тўғридан тўғри айтолмаймиз, аммо у инсон қалбида тавҳидни тарк этди деб аломатлардан тушунамиз.
[Абу Ҳаммад]
Мисол учун, исломни ва унинг шиорларини камситишлик бу куфрдир. Агарда биз бир одам исломни тўғридан тўгри камситганини кўрсак у тавҳидни тарк этганини кўрамиз, аммо яна бошқа бир амаллар борки, у исломни камситаётганини аломатидир фақат.
[Абу Ҳаммад]
Мисол учун Қуръонни ёқиб юборса
[Абу Ҳаммад]
Ҳеч ким намозни тарк этса бўлади демайди, намозни тарк этганларни такфир қилмаганлар айтадиларки: бу одам тавҳидни тарк этганини тўғридан тўғри кўрмадик дейдилар. Такфир қилганлар эса тавҳидни тарк этди дейдилар.
[Савол берувчи]
Намозни тарк этдику
[Абу Ҳаммад]
Ҳа у амалда тавҳидни тарк этмагандир, аммо намозни тарк этгани юракда тавҳидни тарк этганини билдиради
[Савол берувчи]
Амаллар иймонга кирадику, бу ерда эса кирмайди дегандай бўляпти
[Абу Ҳаммад]
Аллоҳ бизларга айтяптики, агарда одам намозни тарк этса, қалбида тавҳидни тарк этяпти дейди
[Савол берувчи]
Мана ўзинг ҳам айтяпсан
[Абу Ҳаммад]
Аммо бу тавҳидни ўзини тарк этиш дегани эмас, фақатгина шариат орқали билинган тавҳидни тарк этиш аломатидир
[Савол берувчи]
Унда уламолар нимани далил қиладилар?
[Абу Ҳаммад]
Фақатгина шу ҳадисларни
[Абу Ҳаммад]
Агарда ҳадислар бўлмаганда эди, намозни тарк этиш куфрлигини биз билмаган бўлар эдик, чунки бу нарса умумий қоида бўлмиш фарзни тарк этиш куфр эмасдир қоидасига зиддир
[Абу Ҳаммад]
Бу қоидани биз ҳамма жойда кўришимиз мумкин, одам жиҳод қилмаслиги мумкин
[Абу Ҳаммад]
Ёки тўғри сўзлашни тарк қилиши мумкин, фарзни фарзлигини тан олиб тарк этиш куфр эмас
[Абу Ҳаммад]
Фақатгина ҳадислар туфайли намозни куфр деб санашликка мажбур бўлинди
[Савол берувчи]
Шундай бўлса бу куфр эканда?
[Абу Ҳаммад]
Бу эса қиёсга зиддир, шунинг учун намозни тарк этишни тавҳиднинг қисмини тарк этишнинг аломати деб айтишларига мажбур бўлдилар
[Савол берувчи]
Шайх Абдулваҳҳоб айтадиларки тавҳиднинг шартларидан бири бу қабулдир у эса инкорни зиддидир
[Абу Ҳаммад]
Қара яхшилаб, фарзни қилмаслик куфрми ёки йўқми? Масалан жиҳод қилмаслик, жангдан қочишлик, ёки ёлғон гапиришлик?
[Савол берувчи]
Биз намоз тўғрисида гаплашяпмизку
[Абу Ҳаммад]
Мана ҳоҳлаган амалингни мисол тариқасида ол
[Савол берувчи]
Мен сенга ҳозир бу тўғрисида ҳадислар келтираман
[Абу Ҳаммад]
Намоздан бошқа шариатда қолган ҳамма фарзларни тарк этиш куфрмаслигини кўриб туряпмиз
[Савол берувчи]
Ёлғон ва бошқа фарзлар тўғрисида улар диндан чиқариши тўғрисида ҳеч нарса билмайман. Албатта агар буни инсон рад қилмаётган бўлса.
[Абу Ҳаммад]
Ва фақатгина бир дона истисно келган
[Савол берувчи]
Намоз
[Абу Ҳаммад]
Умумий қоидага зид бўлган
[Савол берувчи]
Мана ўзинг ҳам айтиб турибсан
[Абу Ҳаммад]
Унда сенинг амаллар тавҳиднинг аслига киради деган сўзинг нотўғридир, инсон амални тарк этса ҳам иймонидан айрилмаслиги мумкин.
[Савол берувчи]
Биз намоз тўғрисида гаплашяпмиз
[Абу Ҳаммад]
Яъни намозни тарк этишни куфри оддий тарк этиш билан тушунтириб берила олмайдиган амалдир
[Савол берувчи]
Саҳобалар ҳам намоздан бошқа бирор бир амални тарк этиб куфрга тушадиган амални билмас эдилар.
[Абу Ҳаммад]
Мана ўзинга ҳам айтяпсан
[Абу Ҳаммад]
Хулоса шуки намоз бу бошқа амалга ўҳшамайдиган ўзига хос бир истиснодир
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Бу фақатгина камчилик уламонинг наздида шундай, аммо кўпчиликнинг наздида эмас
[Абу Ҳаммад]
Мана шу камчилик уламолар умумий шаръий қоидага зид ҳолда намозни тарк этишни куфр деб мажбуран тан олганлар
[Савол берувчи]
Ундай бўлса улар нимага асосланадилар?
[Абу Ҳаммад]
Баъзи ҳадисларни истисно сифатида асос қиладилар
[Савол берувчи]
Бироз тушуна олмаяпман
[Абу Ҳаммад]
Шунинг учун бу амални бошқа куфрлар каби оддий куфр деб билмадилар, шунинг учун ҳам қарши тарафни такфир қилмаган эдилар. Чунки фарзни тарк этишда тавҳидни тарк еэтиш кўринмайди. Фақатгина намозни тарк этишни тўғридан тўғри бўлмаган ҳолда тавҳидни тарк этиш деб санаганлар, буни биз фақатгина аломати деб кўрдик, аммо масалан будга сиғинган одамнинг амали каби тўғридан тўғри тавҳидни бузганини кўрмадик
[Савол берувчи]
Унда нимага иккинчи тоифани биринчи тоифа такфир қилмаган, шуни тушуна олмаяпман?
[Абу Ҳаммад]
Мен ёзган нарсаларни қайтадан ўқиб чиқ!
[Савол берувчи]
яхши
[Абу Ҳаммад]
Силсилавий такфир фақатгина тавҳидни тарк этишлик яққол кўринган жойдагина мавжудир.
Сен унгача ўқиб тур мен ёзиб тураман
[Абу Ҳаммад]
Мен бу икки амал ўртасидаги фарқни тушунтиришга ҳаракат қиламан
1) Тўғридан тўғри бўлган амал
2) Шу амални қилганлигини аломати бўлган амал
Тавҳидни тарк этиш бу куфр бўлиб, бу ерда ҳеч қандай ихтилоф йўқ, аммо тавҳидни тарк этиш аломатларида ихтилоф бўлиши мумкин. Чунки бир тараф айтиши мумкинки: бу тавҳидни тарк этганни аломати дейиши мумкин, иккинчи тараф эса: йўқ бу тавҳидни тарк этиш аломати эмас дейиши мумкин.
Мисол тариқасида исломга ва унинг шиорларига беэътиборликни келтираман
[Абу Ҳаммад]
Исломга ва унинг шиорларига беэътиборлик куфрдир ва бу ерда ҳеч қандай ихтилоф йўқ. Шунингдек яна беэътиборликнинг аломатлари мавжуддир. Мисол учун Қуръонни нажосатга отиш, бу ерда албатта ЯҚҚОЛ аломатлиги кўриниб турибди.
Яна шундай аломатлар борки улар яққол эмас, улар тўғрисида ихтилоф мавжуд, чунки ЯҚҚОл аломат деб айтиб бўлмайди, у ҳолатга қараб яққол ёки ихтилофлик бўлиши мумкин. Мисол учун бир инсон Қуръонни ёқиб юбориши. Балки у киши ғазаб туфайли ёққандир, бу албатта куфр.
[Абу Ҳаммад]
Балки умумий фойда учун, ҳудди Усмон р.а каби.
Шунинг учун бу аломатни ҳамма ҳар хил қабул қилган бўлиб, қарши тарафга такфир қилмаганлар. Бир аломатга ҳар хил баҳо бериш имкони бор жойда қарши тарафни такфир қилинмайди. Намозни тарк этиш ҳам бу фақатгина аломатдир, аммо яққол аломат эмас.
[Абу Ҳаммад]
Биз инсон юрагида тавҳидни тарк этганини билолмаймиз, намозни тарк этишни эса шунинг аломати деймиз, бу сўзни ана шундай тушунган уламолар айтадилар, сабаби Аллоҳ бизга бу аломатни айтди шунинг учун биз зоҳиридан шу аломат билан ҳукм қиламиз дейдилар.
Такфир қилмаганлар эса бу ҳадисларни бошқача тушунганлар ва намозни тарк етишни тавҳидни тарк этиш деб тушунмаганлар. Бу ерда баҳс аломатларни миқдори устида кетгани учун бу ерда ихтилофга ўрин бор. Агарда бу аломат бўлмай, тўғридан тўғри тавҳидни тарк этиш амали бўлганда бундай жойда ихтилоф бўлмайди албатта.
[Абу Ҳаммад]
Менимча тушунтиб бера олдим
[Савол берувчи]
Ундай бўлса бу одамнинг ўзи улар учун кофирлиги ихтилофми?
[Абу Ҳаммад]
Ҳа. Мана яна санга бир мисол, тушуниб олишинг учун. Сен бир одамни куфрини кўрдинг, бошқаси эса кўрмади, сен у куфр қилганни кофир санайсан, у куфрни қилганни кўрмаган одам эса ундай деб санамайди. Инсон бу ерда ҳақиқатдан ҳам ёки кофир ёки мусулмон бўлишига қарамай мана сенга вазият, сизлар учун ҳар хил бўлган ҳолат.
[Савол берувчи]
Улар нариги тараф қайси фикрни тутишларини биладиларку.
[Абу Ҳаммад]
Ҳа шундай, икки тараф ҳам бир бирини фикрини биладилар.
[Абу Ҳаммад]
Улар тавҳидни тарк этиш куфрлигида ихтилоф қилмаяптилар. Аммо бир тараф айтяптики одам намозни тарк этса бу тавҳидни тарк этганлиги аломатидир дейдилар, улар шундай шарҳ қилганлар.
[Қарши тараф]
Ҳўп, намозни тарк этиш куфр бўляптими? Ёки бу бевосита куфр ёки ундай эмаслигини келишиб олишимиз керакми?
Ва яна тўғридан тўғри бўлмаган (билвосита) куфр тўғрисида маълумот керак эди. Катта ва кичик куфрни эшитган эдим. Аммо бевосита куфр тўғрисида эса йўқ.
[Абу Ҳаммад]
Агарда ҳадислар бўлмаганда эди, улар буни куфр демас эдилар.
[Абу Ҳаммад]
Бевосита куфр бу ўз зоти билан куфрдир.
Билвосита куфр эса бу бошқа ташқи унсурлари туфайли бўлган куфр.
[Абу Ҳаммад]
Мен жуда ҳам равшан тушунтириб бердим деб ўйлайман. Агар тушунмаган бўлсанг қайтадан ўқиб чиқ. Бошқа гапиришни фойдаси йўқ, фақатгина такрорланаверамиз.
[Савол берувчи]
Агарда одамни исломдан фақатгина куфр ва ширк чиқариб юборса, улар намоз ўқимаган киши кофир десалар. Бундан келиб чиқадики намозни тарк қилишлик бу куфр бўлиши керакку!?
[Абу Ҳаммад]
Бу аломат фақат, мен юқорида тушунтириб ўтдим буни.
Қайта такрорлашдан маъно йўқ.
[Савол берувчи]
Ундай бўлса олимларда куфрда ҳам ихтилоф бўляптими?
[Абу Ҳаммад]
Ҳа ихтилоф бор, аммо инсон тавҳидни тарк этганлигини яққол билдиришини кўрсатадиган амалларда ихтилоф қилмайдилар. Фақатгина одамни очиқ ва равшан тавҳидни тарк этганини кўрсатмайдиган куфрларда ихтилоф қилишлари мумкин.
[Савол берувчи]
Мен тушунган нарсалардан шуни билдимки, икроҳ мавзуси ҳам шу мавзу билан боғлиқ?
[Абу Ҳаммад]
Хулоса шуки тавҳиднинг аслида ҳеч қандай ихтилоф йўқ
[Абу Ҳаммад]
Ҳа
[Савол берувчи]
Икроҳнинг меъёрлари ҳаммада ҳар хилку, баъзиларда ўта қаттиқ.
[Абу Ҳаммад]
Меъёрларда ҳам ижмо бўлганлари бор, ихтилоф бўлганлари бор. Масалан узоқ муддатга ҳибсга олинишда
[Савол берувчи]
Шу масалада саволим бор. Бир тоифа олимларда бу икроҳ бўлса, қолганларда ундай эмас.
[Абу Ҳаммад]
Ҳоп…
[Савол берувчи]
Шу нарса борми?
[Абу Ҳаммад]
Ҳоп, саволинг нимада?
[Савол берувчи]
Бир тоифа олимлар такфир қиладилар иккинчилари эса йўқ. Шундайми?
[Абу Ҳаммад]
Ҳа
[Савол берувчи]
Нимага шу олимлар бири бирини такфир қилмайдилар?
[Абу Ҳаммад]
Нимага қилишлари керак? Такфирда ихтилофлар кўп, фақатгина икроҳда эмас. Намозни тарк этишни масалан ол, энг оддийси.
[Савол берувчи]
Тушуняпман, аммо бир тўхтамга келиб олишим керак. Намоз тўғрисида ҳам тушуниб олишим керак. Менга ҳозир масъалани ўзагини тушуниб олишим керак.
[Абу Ҳаммад]
Сабаби силсилавий такфир фақатгина тавҳидга тўғридан тўғри бевосита алоқаси бор масъалаларда қўлланилади. Бевосита!!! Икроҳнинг эса меъёр чегаралари тавҳидга бевосита алоқадор эмас. Намоз ҳам шундай, қолган ихтилофлар бор масъалалар ҳам.
[Савол берувчи]
Буни бир энг кам миқдори борми? Икроҳдаги ихтилофни қандай тушунишимиз керак?
[Абу Ҳаммад]
Икроҳда ихтилоф йўқ! унинг меъёрларида ихтилоф бор!
[Савол берувчи]
Аниқроғи?
[Савол берувчи]
Тушунолмадим.
[Абу Ҳаммад]
Нимага биз ўзи умуман силсилавий такфир қиламиз?
[Абу Ҳаммад]
Биз силсилавий такфирни фақатгина бир одам очиқ ойдин, ушбу тавҳидни аслига оид мавзуда такфир қилмаса қўллаймиз, сабаби бу одам тавҳидни билмаслиги, ислом ва куфрни фарқла олмаганлигини яққол кўрсатгани учун! Силсилавий такфирнинг сабаби шунда!
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Масалан бир киши тоғутни такфир қилмаслиги, у ширк ва тавҳидни, куфр ва исломни фарқла олмаслигидандир.
[Савол берувчи]
Ҳа. Мусулмон билан мушрикни фарқини билмагани учун.
[Абу Ҳаммад]
Энди икроҳ масъаласини кўриб чиқсак
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Икроҳ ўзи нима ва нимага узр ҳисобига ўтади!? Икроҳ бу азоб ва қийинчиликларни бошидан кечириш дегани.
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Уламолар инсон қийинчиликлар бошига келса, азобланса узрда эканлигига ижмъо қилганлар, бу асос бу!
Агарда азобланмаса у узрли эмас. Аммо азоб меъёри одамдан одамга фарқланиши мумкин. Оддий калтакланишни ол. Ибн Масъуд р.а айтганларки мен сенга икки зарбадан қутқариб қолувчи ҳоҳлаган гапингни айтаман деганлар. Чунки Ибн Масъуд р.а жисмонан кучсиз киши эдилар, аммо бошқа кишига бу икки зарба ҳеч нарса бўлмаслиги мумкин!
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Энди икки қозини олсак, улар бир кишига баҳо беряптилар, бири айтадики бу киши бақувват, унга бешта зарба берсанг ҳам жойида жим туради дейди. Иккинчи қози эса, йўқ у бироз заифроқ, бунча зарбани кўтара олмайди деяпти.
[Абу Ҳаммад]
Улардан бири хато қилсаю ва айтсаки, йўқ у заифроқ деса, хато қилиб. У киши тавҳидда хато қилган бўлаяптими?
[Савол берувчи]
Йўқ
[Абу Ҳаммад]
Ҳудди шундай ҳибсга олинишни ҳам бир хил одамлар азобланиш деса, қолганлар эса йўқ бу азобланиш эмас дейдилар. Шунингдек отасини ёки ўғлини ўлдирилишини устида ҳам шундай баҳс қилганлар.
[Абу Ҳаммад]
Яна мисол учун тавотурни ол, бу ерда асл аниқ собит бўлган ҳадисни инкор қилишдир. Шу асл! Ким аниқ собит бўлган ҳадисни инкор қилган кишини такфир қилмаса, ўзи куфрда бўлади. Аммо аниқ собит бўлган ҳадисни чегараларига нима кириши, қачон аниқ собит бўлди деб ҳисобланиши, мисо учун кимдир 10 сонини айтса тавҳидда адашган бўладими? У далилларга суяниб 5 сонини ўрнига 10 сонини айтгани учун абадий жаҳаннамда ёнадими?
[Абу Ҳаммад]
У фиқҳда хато қиляпти
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Одам нимада хато қилганига қараш керак.
[Абу Ҳаммад]
Тавҳидда хато қиляптими, ёки фиқҳдами.
[Абу Ҳаммад]
Агар фиқҳда ёки бошқа бир асл бўлмаган масъалада хато қилса, у ерда силсилавий такфир ишлатилмайди, силсилавий такфир фақатгина асл масъалаларда ишлатилади.
[Савол берувчи]
Бу ерда икки дона сўз билан ифодалайдиган бир жумла борми?
[Абу Ҳаммад]
Албатта, силсилавий такфир фақатгина асл масъалаларда ишлатилади. Мана сенга икки жумлада ифодалаш.
[Абу Ҳаммад]
Яъни тавҳидга бевосита алоқадор бўлган нарсаларда.
[Савол берувчи]
Икроҳнинг энг оз миқдори белгиланганми? Ҳаммада ҳар хил, аммо умумий бир минимум борми?
[Абу Ҳаммад]
Қара бу ерда асл бор ва яна яққол аломат бор, бу иккиси ҳар хил нарсадир. Масалан яна ўша ислом шиорларига беэътиборликни олсак. Исломга нисбатан беэътиборлик бу куфр, бу масъаланинг асли!
Ундан ташқари яққол аломатлар бор, мисол учун қуръонни нажосатга отиш бу яққол аломат ҳисобланадики, ислом шиорларидан бир шиорни беэътиборликка олди дегани бўлади.
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Ҳудди шундай икроҳдаги асл ҳам бу қийинчилик кўриш ва азобланишдир, агарда қийинчилик-азоб бўлса у узрли ҳисобланади.
[Савол берувчи]
Ҳа
[Абу Ҳаммад]
Ҳудди шундай икроҳда ҳам азоб ва қийинчилик ҳисобланмайдиган яққол аломатлар бор
[Абу Ҳаммад]
Бирор киши сени ҳақорат қилиши бу азоб эмас, қийинчилик ҳам эмас, оғриқ ҳам эмас
[Абу Ҳаммад]
Яна яққол бўлмаган нарсалар бор, масалан сен куфр қилмасанг бир одам сени койиши мумкин, ёки пулингни олиб қўйиши мумкин. Бу азобланиш, икроҳ эмас.
[Савол берувчи]
Тушунарли
[Абу Ҳаммад]
Беэътиборликга яққол аломат бўлмаган, тушунарсиз аломатлар ҳам бор, мисоли яна ўша қуръонни ёқиб юборишлик, ёки унга қарата оёқларни чўзиб ўтириш.
[Савол берувчи]
Тушундим
[Абу Ҳаммад]
Кимдир бу куфр, беэътиборлик туфайли дейиши мумкин, кимдир эса ундай эмас дейиши мумкин. Аммо иккисида ҳам асл беэътиборлик бу куфрлигидир, шунингдек зоҳирий масалаларда ҳам уларда иттифоқ мавжуд.
[Абу Ҳаммад]
Минимум бор
[Савол берувчи]
Тушундим
[Савол берувчи]
Жазаакаллоҳу хойрон биродар
[Абу Ҳаммад]
Ва ийякум.
TAVHID SAHIFASI 