Муайян такфир

Муайян такфир!

بسم الله الرحمن الرحيم

سُئل الشيخ عبد الله بن عبد الرحمن أبا بطين عمن يرتكب شيئا من المكفرات؟

فأجاب: ما سألت عنه؛ من أنه هل يجوز تعيين إنسان بعينه بالكفر، إذا ارتكب شيئا من المكفرات؟ فالأمر الذي دل عليه الكتاب والسنة وإجماع العلماء على أنه كفر — مثل الشرك بعبادة غير الله سبحانه — فمن ارتكب شيئا من هذا النوع أو جنسه؛ فهذا لا شك في كفره. ولا بأس بمن تحققت منه شيئا من ذلك، أن تقول؛ كفر فلان بهذا الفعل. يبين هذا؛ أن الفقهاء يذكرون في باب حكم المرتد أشياء كثيرة يصير بها المسلم كافرا، ويفتتحون هذا الباب بقولهم؛ «من أشرك بالله كفر، وحكمه أنه يستتاب فإن تاب وإلا قتل» والاستتابة إنما تكون مع معين. ولما قال بعض أهل البدع عند الشافعي: «إن القرآن مخلوق»، قال: (كفرت بالله العظيم). وكلام العلماء في تكفير المعين كثير. وأعظم أنواع الكفر؛ الشرك بعبادة غير الله، وهو كفر بإجماع المسلمين، ولا مانع من تكفير من اتصف بذلك، كما أن من زنى قيل؛ «فلان زان»، ومن رابى، قيل؛ «فلان مراب».

Шайх Абдур-Роҳман Абу Батийндан Исломни бузувчи амаллардан бирортасини қилганлар ҳақида сўралди ва у шундай жавоб берди; Сен сўраётган нарсанг, бир муайян инсонни агарда бирор бир Исломни бузувчи амаллардан бирини қилса, уни муайян айнан кофир деб тайин қилиш жоизми, деяпсан шекллик?

Қуръон ва суннат ва уламоларни ижмоси бу иш куфр эканига далолат қилган ишларда, масалан Аллоҳни ибодатида шерик келтириш каби, кимки агар шулардан (ширк/куфр) бир навини ёки жинсини қилса, албатта, уни кофир эканида шубҳа йўқдир. Ва агар кимдур (ширк/куфр) шулардан бирортасини қилганини аниқ билсанг, фалончи мана шу феъли билан кофир бўлди, дейишлигингни ҳеч қиси йўқдир.

Мана буни баён қиладики: Фуқоҳолар мусулмонни ўша билан кофир бўладиган кўп нарсаларни муртад ҳукми бобида зикр қилишади ва шу бобларни ўзларини ушбу сўзлари билан бошлашади: «Ким Аллоҳга ширк келтирса, бас, кофирдир» ва уни тавба қилдириш керак деб ҳукм қўйилади, тавба қилса қилди, бўлмасам ўлдирилади, дейишади. Тавба қилдириш фақат муайян шахсга бўлади. Ва баъзи аҳли бидъатлар имом Шофеийни ҳузурида: «Албатта, Қуръон махлуқдир», деганида, у киши: «Буюк Аллоҳга кофир бўлдинг», деган. Уламоларни муайян такфирда каломлари кўпдир.

Куфр турларини энг каттаси, Аллоҳнинг ибодатида ширк келтиришдир, бу мусулмонларнинг ижмоси билан куфрдир ва шу сифатлар билан сифатланган кишини такфир қилишда ҳеч қандай монеълик йўқдир, чунки кимдир зино қилса, фалончи зинокор дейилади ва кимдир рибо қилса, фалончи рибохўр дейилади. (Ҳудди шундай кимдир ширк/куфр қилса, албатта, фалончи мушрик/кофир дейилади). «Ад-Дурор ас-сания», 10/416 417.

***

Имом Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб муайян такфир қиладилар ва Ибн Таймийянинг ҳужжат қоим қилиш борасидаги сўзини ҳам баён қилганлар. Имом Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб ушбу масъалани Ал Иҳсаа аҳлидан бўлган Аҳмад ибн Абдулкарийм деган одамга, ўзининг жўнатган 12 рақам остидаги рисоласида зикр қилганлар.

Бир вақтлар у киши (Аҳмад ибн Абдулкарим) тавҳидни тушунган ва мушрикларни такфир қилар эди. Кейин эса ушбу масъалада унда шубҳа пайдо бўлиб, у амал билан уни қилувчисини ўртасини ажратиб, муайян такфир қилишни бас қилади. У: уни амали куфр, аммо уни қилувчиси токи ҳужжат қоим бўлмагунга қадар кофир бўлмайди дейди.

Бу ҳолат Ибн Таймийянинг баъзи сўзларини кўриб қолганидан кейин юзага келади. У, Ибн Таймийя қасд қилган, ширкка қўл урган кишининг муайян такфир қилиш борасидаги сўзларини хато тушиниб олади.

Ибн Таймийя муайян такфир қилгани ва уни (ширк қилган кишини) кофир деб исмлаганини ва шунингдек ким буни устида вафот этган бўлса, зоҳирига биноан уни устига куфр ҳукми тушишини Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб унга баён қилиб берадилар. Агарда унга ҳужжат қоим қилиб, тавбага чақирган бўлсалар, лекин у куфрида қайсарлик қилган бўлса, у ҳолда унга ҳад-жазони жорий қилишади ва у зоҳирида ҳам, ботинида ҳам ва икки дунёда ҳам кофир ҳолида вафот этади. Биз ширк келтирган кишини мушрик деб исмланишига ва куфр келтирган кишини кофир деб исмланишига имомнинг сўзларини келтирамиз.

Муҳаммад ибн Абдулваҳҳобдан, Аҳмад ибн Абдулкаримга: «Пайғамбарларга саловатлар ва Оламлар Роббиси бўлган Аллоҳга ҳамду-санолар бўлсин. Сўнгра: Сенинг рисоланг менга етиб келди. Сен у ерда зикр қилган масъалангни даъво қиляпсан, сен муоммоларга дуч келганингни ва энди эса уни ҳал қилиш йўлини излаётган эканингни айтибсан. Бу (муоммоинг) эса муайян ширк қилган кишининг, унга ҳали ҳужжат қоим бўлмаган дея гумон қилиб, уни такфир қилиш борасида шак-шубҳа қилаётганингдир. Кейин эса сендан рисола келдики, у ерда Ибн Таймийянинг сўзларига дуч келибсан ва шу билан сенинг муоммоларинг ҳал бўлганини зикр қилибсан. Биз Аллоҳдан сени исломга ҳидоят қилшини сўраймиз. Сен дуч келган Ибн Таймийянинг сўзлари нимага далолат қилар экан? Лот ва Уззога ибодат қилишдан кўра, бошқа бут-санамларга кўпроқ ибодат қилган ёки росулуллоҳга гувоҳлик бергандан кейин ҳам у зотни ҳудди Абу Жаҳл сингари мазаҳ қилган кишилар, ушбу (куфрий сўз ва феъллари) билан ҳам муайян кофир бўлмас эканми? Ибн Таймийянинг сўзларидан тушинган нарсанг шу бўлдими сени? Аксинча, унинг Ибн Файруз, Солиҳ ибн Абдуллоҳ ва шу сингариларни такфир қилгани ҳақидаги сўзлари очиқ ва ойдиндир, айниқса улар диндан чиқарадиган очиқ куфрда айбланганлар, бу сен зикр қилган сўзлар Ибнул Қоййимнинг ва сени муоммоинг даф бўлишига сабаб бўлган Ибн Таймийянинг очиқ сўзларида келади.

Ибн Таймийянинг Юсуф қабрини ҳузуридаги буд санамларга ва шу кабиларга мусибат ва саломатлик вақтида унга дуолар қилиб ибодат қиладиганларни ва пайғамбарларнинг динига иқрор бўлганидан кейин ҳам уни айблаб ва сўкиб, буд санамларга ибодат қиладиганларнинг куфрда эканликларини айтган сўзлари очиқ ва ойдиндир. Мени сўзларимда енгилтаклик йўқ, ҳатто сени ўзинг улар борасида гувоҳлик бера оласан. Аммо, қачонки Аллоҳ қалбларни кўр қилиб қўйса, албатта бунга қарши бирор илож йўқдир. Мен сен учун Аллоҳ таъолонинг ушбу қовлидан қўрқаман:
«Бунга сабаб шуки, улар иймон келтирдилар, сўнг кофир бўлдилар, бас, қалбларига муҳр босилди. Энди улар фаҳмламаслар». (Мунофиқун: 3) Шунингдек мен сен учун қўрқадиган нарсам, сени йўлдан адаштирган ёмон дўстларингдир. Чунки, уларга одамларни Аллоҳнинг йўлидан адаштириш хосдир. Сен қўрқувинг ва уларга нисбатан лаганбардорлигинг сабабли эргашиб кетдинг. Ва сендан Аллоҳ таъолонинг Аммор ибн Ёсир розиаллоҳу анҳу ва у кабилар ҳақидаги ушбу сўзлари махфий қолибди: «Ким иймондан сўнг Аллоҳга куфр келтирса, қалби иймон ила ором топа туриб мажбурланганлар бундан мустасно, лекин ким кўксини куфрга очса, бас, уларга Аллоҳдан ғазаб бор. Уларга улкан азоб бор. Бу уларнинг дунё ҳаётини охиратдан устун қўйганлари сабабидандир. Албатта, Аллоҳ кофир қавмларни ҳидоят этмас» (Наҳл: 106-107)

Аллоҳ таъоло ушбу ҳукмдан, ҳеч кимни истисно қилмади (ажратмади), фақатгина қалби иймон билан ҳотиржам бўлиб, куч билан мажбурланганларни истисно қилди, бу ерда қалб иймон ила ҳотиржам бўлиши шарти бордир. Икроҳ (мажбурлик) эътиқодда бўлмайди, лекин сўз ва амаллардагина бўлиши мумкин. Шу билан маълум бўладики, ким куфр калимасини сўзласа ёки куфр феълини қилса, бас у кофир бўлади. Фақатгина зикр қилинган шарт асосидаги (қалб иймон билан ҳотиржам бўлиб) икроҳ ҳолатидаги киши бундан мустаснодир.

Ўзинг ҳақингда ўйлаб кўр, бир фараз қилиб кўрчи, сени ҳудди Аммор ибн Ёсир розиаллоҳу анҳу каби мажбурлашдими ёки йўқми? Аммо, иш қалбларни буриб қўювчи Зотнинг қўлидадир.

Биринчи сенга холис қиладиган насиҳатим, ушбу нарсаларни тафаккур қилишликдир: Сизлардаги ширк, сенинг пайғамбаринг асло тўхтамасдан Макка аҳлига манъ қилган ширкнинг айни ўзими? Ёки Макка аҳлининг ширкини тури бошқа бўлиб, бунданда ёмонроқми? Ёки бу ёмонроқми? Ва сен ушбу ишни қачон яхши тушинсанг, тафаккур қилиб, ўйлаб кўрсанг шунда сен биласанки, сизлардан аксарингиз оятларни ва қадимги ва кейинги уламоларнинг сўзларини эшитадилар ва унга шундай дея иқрор бўладилар: «Мен гувоҳлик бераманки, ана шу айни ҳақиқатдир ва биз буни Ибн Абдулваҳҳобдан олдин ҳам билар эдик». Ва бундан кейин улар: Ушбу мусулмонларни гуноҳи кабийра, фисқ ва кичик ширклар сабабли такфир қиладиган ҳоворижларнинг ва ошириб юборувчи ғулувга кетган одамларнинг дини дея, бу ҳақиқат эканига берган гувоҳликларини очиқ-ойдин инкор қила бошлайдилар. Улар ширк ва уни аҳлини одамларга очиқ-ойдин зийнатлаб кўрсатишни бошлайдилар, уларда ширк аҳлидан барий (пок-безор) бўлиш йўқ экани очиқ изҳор бўла бошлайди.

Улар айтадилар: «Қандай қилиб биз уларни такфир қиламиз, ахир улар: Лаа илааҳа илла Аллоҳ калимасини нутқ қилиб, намозни қоим қиладилар, рўза тутадилар ва солиҳ амалларни қиладилар-ку? Уларнинг қабр аҳлига яқин эканликлари — бу уларга нисбатан муҳаббат, уларни ҳурмат-эхтиром қилиш ва уларнинг манзилатини тан олишдир, бу эса катта ширк эмас. Дуо-нидо, назр, забҳ-қурбонлик, уларни қабрини тавоф қилиш ва улардан ёрдам сўрашлик, буларнинг ҳаммаси шунчаки гуноҳ, аммо ширк эмасдир».

Ўйлаб кўр, ахир ушбу масъала айни уламолар ридда бобида зикр қиладиган ридда-муртадлик масъаласи эмасми? Тафаккур қилгин ва Аллоҳдан мустақийм бўлган ҳақ йўлни сўрагин.

Аммо, сенинг далил тарзида ақлингга таянган ҳолда келтираётган: Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам ва у зотдан кейингилар мунофиқларни такфир қилиб, қатл қилмаганликларига келсак, агарда улар очиқ бир дона куфрий сўз айтганларида ёки буд санамларга ибодатлардан бир донасини бўлса ҳам очиқ қилганларида ёки росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган тавҳидни очиқ айблаганларида, албатта уларни энг қаттиқ қатл қилиш билан қатл қилишлари, хосларнинг (олимларни) ақлига ҳам ва умумларнинг (авомларни) ақлига ҳам ушбу нарса аниқ бўлиб бўлгандир.

Агарда сен даъво қилсанки, сизларни қабрпарастлар, мунофиқлар қандай динни изҳор қилган бўлса, булар ҳам ҳудди шундай динга эргашиб, қовлий ва амалий ширк ва уни аҳлидан барий бўлиб, динни изҳор қилаётган бўлсалар ва зоҳирларида юзда намоён бўладиган махфий норозиликлар ёки тилда махфий ҳолда айблашликдан ташқари, бошқа ҳеч нима қолмаган бўлса ва улар аввалги динларидан тавба қилиб, тоғутларни қатл қилсалар, ибодатҳоналардан бўлган мақбаралар, қуббалар, қабрлар, қалъаларни бузаётган бўлсалар, у ҳолда менга буни билдиргин. Агарда сен Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қарши чиққан ширклари бунданда каттароқ эди десанг, буни менга билдиргин!

Агар сен даъво қилсанки, қачонки бир одам исломни намоён қилса, агарчи будга ибодат қилганини намоён қилса ҳам кофир бўлмайди десанг, наҳотки сен, у ўзини қибла аҳлига нисбатлагани учунгина уни кофир бўлмайди деб гумон қилсанг? Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ва у кишининг саҳобалари ва улардан кейинги келганларнинг кимки ширк ёки куфрни зоҳир қилса, уни муайян айнан такфир қилганликлари: Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламдан келган саҳиҳ ҳадисда, у зот ўзининг вафот этган отасини аёлига уйланган одамни, қатл қилиб ва молини ғанимат қилиш учун одам жўнатганликларини бир эслагин.

(Аслида ундай аёлга уйланишлик шариат бўйича ҳаром қилинган. У одам эса ушбу амали билан, амалий истиҳлол қилди, ҳаромни амалий ҳаллоллашини намоён қилди. Шу сабабли уни такфир қилиб, молини ғанимат қилин эди)

Қуйидаги икки амалдан қайси бири ёмонроқ? Отасини аёлига уйланишликми ёки (Аллоҳга шерик келтиришми) динни сўкиш айблашликми?

Пайғамбар алайҳиссаломга закотни беришдан бош тортган Бану Мусталиқ қабийласига токи Аллоҳ таъоло ушбу ҳабарни берган одамни каззоб эканини билдирмагунга қадар ҳарбий юришга чиқмоқчи бўлиб турганларини эслагин. (Ушбу оят ҳақида гап кетаябди: «Эй иймон келтирганлар! Агар фосиқ хабар келтирса, аниқлаб кўринглар, бир қавмга билмасдан мусибат етказиб қўйиб, қилганингизга надомат чекувчи бўлманглар». Ҳужурот: 6)

Шунингдек пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу умматдан ҳаммадан ҳам кўпроқ ибодатда жидду жаҳд қиладиган ва барчадан кўра тиришқоқ, итоатгўй бўлганлар (ҳоворижлар) борасида айтган сўзларини бир эслагин: «Агарда мен уларни топсам, уларни ҳудди Од қавми каби қатл қилардим». Ҳудди шунингдек Мусайламатул каззобнинг пайғамбар эканини тасдиқлайдиган сўз айтилганида (ва у куфрий мажлисда, инкор қилмай сукут сақлаганларида)
саҳобаларнинг Кўфа аҳлини куфрига ва уларнинг муртад сифатида қатл қилишликка қилган ижмоъларини бир эслагин. Аммо, саҳобалар уларни тавба қилдириш масъаласида иҳтилоф қилганлар (яъни тавбаси қабул қилиш ёки қабул қилмасдан қатл қилиш). Ушбу масъала Саҳиҳул Бухорийда ва унинг шарҳида келган.

Ҳудди шунингдек, хамрни ҳалол санаганнинг куфрига саҳобаларнинг ижмоъси мавжуд эди. Умар розиаллоҳу анҳу ундан сўраганларида, у кибор ҳурматли одамларга хамр жоиз деб даъво қилиб, оятга таянган эди. (Иймон келтирганлар учун, агар тақво қилиб, иймон келтириб, яхши амалларни қилган бўлсалар, сўнгра тақво қилиб, иймон келтирсалар, кейин тақво қилиб эҳсон қилсалар, еб-ичганларида гуноҳ йўқдир. Зотан, Аллоҳ эҳсон қилувчиларни яхши кўради. Моида: 93) Шу билан бирга у Бадр жанггида иштирок этган эди. (Ушбу воқеани сайтимиздаги УЗР БИЛ ЖАҲЛ бўлимидан Қудома ибн Мазъун борасидаги шубҳада батафсил ўқишигиз мумкин)

Абдулқодир, Ал Бадавий, Ад Дусукий ва Ал Ҳусайн каби одамлар борасида, куфрий эътиқод тутганлари каби, Алий ибн Абу Толиб розиаллоҳу анҳу борасида ҳам шундай куфрий эътиқод тутганларни, куфрда эканликлари ва муртад эканликларига ва шунингдек уларни қатл қилишга саҳобалар ижмоъ қилган эдилар. Улар Муҳаммад саллоллоҳу алайҳи ва саллам мақтаган энг биринчи олтин асрда яшашларига (Сизларнинг энг яхшиларингиз мени замонамдагилардир… Бухорий, 3651) ва саҳобалардан илм олганларига қарамай, Алий розиаллоҳу анҳу уларни тириклигича ёқиб қатл қилган эди.

Тобеинлардан бўлган уламолар ва улардан бошқаларнинг Жаад ибн Дирҳамни ва у сингариларни такфир қилиб, қатл қилишга қилган ижмоъларини бир эслагин. Агарда биз уламоларнинг кимга муайян такфир қилганликлари ва улар ўзларини исломга нисбатлашларига қарамай уларни муртад эканликларига берган фатволарини санайдиган бўлсак баҳсимиз чўзилиб кетади.

Аммо, охирги келтирадиган нарсам, бу Бану Убайд ибнул Қаддоҳ қиссасидир, Мисрнинг волийлари ва Фотимийлар деб номланган уларнинг гуруҳлари ҳақида. Улар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг аҳли байтларидан эканликларини даъво қилишар эди, жума намозини ва бошқа жамоат намозларини ўқишар, қози ва муфтийларни ҳукм қилиши учун ўрнига қўйишар эди. Аммо, уламолар уларни куфрда эканликларида ва муртад бўлишганида ҳамда қатл қилишликда шунингдек уларнинг ўлкаси жанг қилиш керак бўлган дарул ҳарб (жанг қилиниш керак бўлган диёр) эканига ижмоъ қилдилар.

Булар ширкни содир этган киши ширкка тушишига ва айнан ўзи муайян кофир бўлишига Аллоҳнинг ва Унинг росулининг сўзларидан, саҳобаларнинг, тобеинларнинг ва улардан кейинги келганларнинг ижмоъсидан далиллардир. Амални ўзини куфр, лекин уни муайян қилувчисини, улар (Муҳаммад алайҳиссалом, саҳобалар, тобеинлар ва улардан кейингилар) такфир қилмаганликларига далолат қилувчи сўзлар ёки саҳиҳ далиллар мавжудми? Ёки улар буларни муайян кишиларга туширилмайдиган, умумий такфир ҳақида айтишганми? Ёки улар: «Амални ўзи куфр, аммо уни қилувчиси кофир эмас ва уни кофир деб номланмайди», дейишганми? Уламоларнинг сўзида ёки камида уларнинг бир донасининг сўзида бўлса ҳам айни шу каби бўлмагур-сафсата гапни топа оласанми?»

Амали куфр, ўзи кофир эмас дейдиган замонавий жаҳмийлар, Аллоҳ таъолонинг ушбу қовлига муҳолифлар: «Кимки кофир бўлса (яъни куфр амал қилса), куфри ўзининг бўйнидадир (яъни ўзи айнан кофирдир)» (Рум: 44)