Ислом динининг асли ва пойдевори икки нарсадир (Шайх Абдурраҳмон ибн Ҳасан шарҳи)
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمدلله والصلاة والسلام على رسول الله وعلى آله وصحبه أجمعين
قال الشيخ الإمام العلامة عبد الرحمن بن حسن بن الشيخ المجدد الإمام شيخ الإسلام محمد بن عبد الوهاب رحمهم الله تعالى أجمعين
Шайх Имом аллома Абдурроҳман ибн Ҳасан ибн мужаддид шайхул ислом Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб уларни Аллоҳ Ўз раҳматига олсин айтади:
بسم الله الرحمن الرحيم
و به نستعين
Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм ва Аллоҳга суянамиз (Ўзидан ёрдам сўраймиз)
قوله رحمه الله تعالى : « أصل دين الإسلام وقاعدته أمران :
(Шайх Абдулваҳҳобнинг) роҳимаҳуллоҳ сўзлари: “Ислом динининг асоси ва пойдевори икки нарсадир:
الأول : الأمر بعبادة الله وحده لا شريك له ، والتحريض على ذلك ، والموالاة فيه ، وتكفير من تركه
Биринчи: Ёлғиз шериги бўлмаган Аллоҳга ибодат қилишга буюриш ва унга тарғиб қилиш ва шу йўлда дўстлашиш ва буни (тавҳидни) тарк қилганни такфир қилиш.
قلت : وأدلة هذا في القرآن أكثر من أن تحصر، كقوله تعالى : { قل يا أهل الكتاب تعالوا إلى كلمة سواء بيننا وبينكم ألا نعبد إلا الله ولا نشرك به شيئا ولا يتخذ بعضنا بعضا أربابا من دون الله } الآية [آل عمران : 64] أمر الله تعالى نبيه صلى الله عليه و سلم : أن يدعو أهل الكتاب إلى معنى لا إله إلا الله الذي دعا إليه العرب وغيرهم , و الكلمة هي : لا إله إلا الله ؛ ففسرها بقوله : { ألا نعبد إلا الله {
(Мен Абдурраҳмон ибн Ҳасан) айтаман: Бу (сўзларга) қуръонда далиллар санаб бўлмас қадар кўпдир, Аллоҳ таоло айтади: “Сен: “Эй аҳли китоблар! Бизга ҳам, сизга ҳам баробар сўзга келинг: Аллоҳдан ўзгага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллоҳни қўйиб, баъзимиз баъзимизни Робб қилиб олмайлик”, дегин (Оли Имрон, 64) Аллоҳ таоло пайғамбари соллаллоҳу алайҳи ва салламга: Аҳлу китобни араблар ва бошқаларни ҳам чақирган, лаа илааҳа иллаллоҳнинг маъносига чaқиришни буюрди. Лаа илааҳа илла Аллоҳ калимасини оятда “Аллоҳдан ўзгага ибодат қилмайлик” сўзи англатади.
فقوله : { ألا نعبد } فيه معنى ( لا إله ) ؛ وهي نفي العبادة عما سوى الله تعالى
Бу ерда: “ибодат қилмайлик”, “лаа илаҳа (Илоҳ йўқ)” маъноси ётади ва бу Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ деган маънони билдиради.
قوله : ( إلا الله ) هو المستثنى في كلمة الإخلاص , فأمره تعالى : أن يدعوهم إلى قصر العبادة عليه وحده، ونفيها عمن سواه ؛ ومثل هذه الآية كثير، يبين أن الإلهية هي العبادة ، وأنها لا يصلح منها شيء لغير الله ، كما قال تعالى : { وقضى ربك ألا تعبدوا إلا إياه } [الإسراء: 23[
Бу ерда: “Иллаллоҳ (Магарам, Аллоҳ ибодатга лойиқдир)” ихлос калимасидаги (тавҳид, ширкдан покланиш калимадаги) истиснодир (яъни ҳеч қандай илоҳ йўқ, фақатгина ибодатга сазовор бўлган Аллоҳгина илоҳидир деб истисно қилинади). Аллоҳ таоло ибодатни Ўзидан бошқага сарф этишликдан қайтариб ва фақатгина Ўзига сарф этишликки буюрди, бунга ўхшаган оятлар кўп бўлиб, у ердаги улуҳият ибодатлигини баён қилади, у нарсадан (ибодатдан) бирор бир нарсани Аллоҳдан бошқасига сарф этиш мумкин эмасдир, Аллоҳ таоло айтганидай: “Роббинг фақат Унинг Ўзигагина ибодат қилишингни амр этди”. (Исро, 23)
معنى { قضى } : أمر ووصى ؛ قولان ؛ ومعناهما واحد
Оятдаги { قضى } сўзи, тақозо этди, амр қилди, васият қилди деган маънони беради, умуман олганда маънолари бирдир.
وقوله : { ألا تعبدوا } فيه معنى لا إله
Ва оятдаги { ألا تعبدوا } “(Ҳеч) кимга ибодат қилмасликни (буюрди)” сўзида { لا إله} “лаа илаҳа”нинг, яъни ҳеч қандай илоҳ йўқ маъноси ётади.
وقوله : { إلا إياه } فيه معنى : إلا الله , وهذا : هو توحيد العبادة ، وهو دعوة الرسل ، إذ قالوا لقومهم: { أن اعبدوا الله مالكم من إله غيره } [المؤمنون: 32] . فلا بد من نفى الشرك في العبادة رأسا ، والبراءة منه وممن فعله، كما قال تعالى عن خليله إبراهيم عليه السلام : { وإذ قال إبراهيم لأبيه وقومه إنني براء مما تعبدون . إلا الذي فطرني } [الزخرف: 26-27] فلا بد من البراءة من عبادة ما كان يعبد من دون الله
Сўнгра оятдаги { إلا إياه } “илла иййаҳу” сўзи остида { إلا الله} “иллаллоҳ” яъни магарам Аллоҳ ибодатга лойиқ Зот (истисно қилишлик) деган маъно ётади. Ва мана шу нарса ибодат тавҳидидир ва бу нарса барча росулларнинг даъватидир, вақтики улар ўз қавмларига қарата: “Аллоҳга ибодат қилинг. Сиз учун Ундан ўзга илоҳ йўқдир”. (Муъминун, 32) деган эдилар. Шунинг учун бошидан ибодатда ширкни нафий (инкор) қилиш керак, ундан ва унга қўл урган (мушриклардан) бароат (дахлсизлик, юз ўгириш, пок бўлиш) қилиш керак, ҳудди Аллоҳ таоло халили Иброҳим алайҳиссалом тўғрисида айтганидай: “Эсла, Иброҳим отасига ва қавмига: “Мен, албатта, сиз ибодат қилаётган нарсадан воз кечгувчиман. Магар мени яратган зотдангина (воз кечмасман). Албатта, У зот мени ҳидоят қилур”, деган эди.” (Зуҳруф, 26-27). Аллоҳдан бошқасига ибодат қилишликдан барий бўлмоқлик керак.
وقال عنه عليه السلام : { وأعتزلكم وماتدعون من دون الله } [مريم: 48] فيجب اعتزال الشرك وأهله بالبراءة منهما ، كما صرح به في قوله تعالى : { قد كانت لكم أسوة حسنة في إبراهيم والذين معه إذ قالوا لقومهم إنا برآء منكم ومما تعبدون من دون الله كفرنا بكم وبدا بيننا وبينكم العداوة والبغضاء أبدا حتى تؤمنوا بالله وحده } [الممتحنة: 4] . والذين معه هم الرسل ، كما ذكره ابن جرير
Ва бу тўғрисида алайҳиссалом айтганки: “Мен сизлардан ҳам, Аллоҳдан ўзга илтижо қилаётган нарсангиздан ҳам четланаман” (Марям, 48). Ширк ва унинг аҳлидан (мушриклардан) четланиш ва икковларидан ҳам барий бўлишлик керак, ҳудди Аллоҳ таолонинг сўзида очиқ келгандай: “Ҳақиқатда, сизларга Иброҳим ва у билан бирга бўлганларда яхши ўрнак бор. Улар, биз сиздан ва сиз ибодат қилаётган нарсадан безормиз, сизга куфр келтирдик, энди токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунларингизча орамизда доимий адоват ва кучли нафрат пайдо бўлди, дедилар.” (Мумтаҳана, 4).
وهذه الآية تتضمن جميع ما ذكره شيخنا رحمه الله ، من التحريض على التوحيد ، ونفي الشرك ، والموالاة لأهل التوحيد ، وتكفير من تركه بفعل الشرك المنافى له ، فإن من فعل الشرك ، فقد ترك التوحيد ؛ فإنهما ضدان لا يجتمعان ، فمتى وجد الشرك ، انتفى التوحيد
Ва бу оятлар шайхимиз роҳимаҳуллоҳ зикр қилган барча нарсаларни ўз ичига мазмунан қамраб олади, тавҳидга тарғиб, ширкдан қайтариш, тавҳид аҳли билан дўст бўлиш, унинг зидди бўлган ширк амалини қилиб, тавҳидни тарк этган кишини кофир санашлик (такфир қилишлик). Ким ширк қилса, тавҳидни тарк этибди ва у иккиси бир-бирига зид бўлиб (бир жойда) жамланмас. Қачонки ширк топилса, тавҳид йўқолади.
وقد قال تعالى في حق من أشرك : {وجعل لله أندادا ليضل عن سبيله قل تمتع بكفرك قليلا إنك من أصحاب النار} [الزمر: 8] . فكفره تعالى باتخاذ الأنداد ، وهم الشركاء في العبادة ، وأمثال هذه الآيات كثير ، فلا يكون موحدا إلا بنفي الشرك ، والبراءة منه ، وتكفير من فعله
Аллоҳ таоло ширк қилган киши тўғрисида шундай дейди: “Ва Аллоҳга Унинг йўлидан адаштирмоқ учун тенгдошлар қилади. Сен: “Куфринг билан бир оз ҳузурланиб тур. Албатта, сен жаҳаннам эгаларидансан”, деб айт.” (Зумар, 8) Аллоҳ таоло Ўзидан бошқа тенгдошлар қилиб олган кишини кофир деб айтди (такфир қилди) ва у (тенгдошлар) ибодатдаги Аллоҳдан бошқа шериклардир. Ва бу каби оятлар кўп бўлиб, инсон фақатгина ширкни инкор этиб, ундан барий бўлиб, ширк қилган кишини такфир қилиш шарти билангина муваҳҳид (тавҳид аҳли) бўла олади.
ثم قال رحمه الله تعالى :« الثاني : الإنذار عن الشرك في عبادة الله ، والتغليظ في ذلك ، والمعاداة فيه ، وتكفير من فعله » فلا يتم مقام التوحيد إلا بهذا ؛ وهو دين الرسل , أنذروا قومهم عن الشرك ، كما قال تعالى : { ولقد بعثنا في كل أمة رسولا أن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت } [النحل: 36 [
وقال تعالى : { وما أرسلنا من قبلك من رسول إلا نوحي إليه أنه لا إله إلا أنا فاعبدون } [الأنبياء: 25] وقال تعالى : { واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف وقد خلت النذر من بين يديه ومن خلفه أن لا تعبدوا إلا الله } [الأحقاف: 21 [
Шундан сўнг (шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб) роҳимаҳуллоҳ айтади: “Иккинчиси: Аллоҳга ибодат қилишда Унга шерик келтиришдан огоҳлантириш ва у ишда қаттиққўл бўлиш ва шу йўлда душманлашиш ва ширк келтирганни такфир қилиш.” Фақатгина мана шу ишлар билангина тавҳид мақоми ўз маромига етади. Ва бу (барча) росулларнинг динидир, (улар) ўз қавмларини ширкдан қайтарган, огоҳ этган эдилар, Аллоҳ таоло айтганидай: “Батаҳқиқ, Биз ҳар бир умматга: “Аллоҳга ибодат қилинг ва тоғутдан четланинг”, деб Пайғамбар юборганмиз.” (Наҳл, 36) ва яна: “Ўз қавмини қум тепаликларда огоҳлантирган Однинг биродарини эсла! Ва ҳолбуки, ундан аввал ҳам, кейин ҳам огоҳлантирувчилар ўтган. “У зотдан ўзгага ибодат қилманглар”, деб огоҳлантирган эди”. (Аҳқоф, 21)
قوله : « في عبادة الله » ؛ العبادة اسم جامع لكل ما يحبه الله ويرضاه ، من الأقوال والأعمال الباطنة والظاهرة
(Шайхнинг) “Аллоҳга ибодатда” деган сўзига келсак, ибодат бу барча Аллоҳ яхши кўрган ва у нарсадан рози бўлган зоҳирий ва ботиний сўз ва амаллардир.
قوله : « والتغليظ في ذلك » ؛ وهذا موجود في الكتاب والسنة ، كقوله تعالى : { ففروا الى الله إني لكم منه نذير مبين . ولا تجعلوا مع الله إلها آخر إنى لكم منه نذير مبين } [الذاريات: 50-51] ولولا التغليظ ، لما جرى على النبي صلى الله عليه وسلم وأصحابه من قريش ماجرى من الأذى العظيم ، كما هو مذكور في السير مفصلا ، فإنه بادأهم بسب دينهم وعيب آلهتهم
“ишда қаттиққўл бўлиш” сўзига келсак, бу нарса китоб ва суннатда мавжуд бўлган нарсалардир. Аллоҳ таоло айтади: “Бас, фақат Аллоҳгагина қочинг. Албатта, мен сизларга Ундан (келган) очиқ-ойдин огоҳлантирувчиман. Ва Аллоҳга бошқа маъбудни шерик қилманглар. Албатта, мен сизларга Ундан (келган) очиқ-ойдин огоҳлантирувчиман.” (Зарият, 50-51). Агарда қаттиққўллик бўлмаганда эди, пайғамбар алайҳиссалом ва у кишининг саҳобалари бошига келган улкан азиятлар бўлмаган бўлар эди. Бизлар сийратда, улар (пайғамбар алайҳиссалом ва у кишининг саҳобалари) мушрикларни ҳақорат қилишлик ва илоҳларини айблашлик билан бошлашган эканликларини муфассал равишда кўришимиз мумкин.
قوله رحمه الله تعالى : « والمعاداة فيه » ؛ كما قال تعالى : { فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم وخذوهم واحصروهم واقعدوا لهم كل مرصد } [التوبة: 5]. والآيات في هذا كثيرة جدا ، كقوله : { وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة ويكون الدين كله لله } [الأنفال: 39] والفتنة: الشرك
Шайхнинг: “ва шу йўлда душманлашиш” сўзлари эса, Аллоҳ таоло айтганидай: “Мушрикларни қаерда топсангиз, ўлдиринглар, тутинглар, қамал қилинглар ва уларни ҳар жойда пойланглар.” (Тавба, 5). Ва бу хусусда оятлар жуда кўп, ҳудди Аллоҳ таоло айтганидай: “Ва улар билан то фитна бўлмагунча ва диннинг ҳаммаси Аллоҳга бўлгунча, уруш қилинг.” (Анфол, 39). Фитна, бу ширкдир.
ووسم تعالى أهل الشرك ، بالكفر فيما لا يحصى من الآيات , فلا بد من تكفيرهم أيضا , هذا هو مقتضى : لا إله إلا الله كلمة الإخلاص ، فلا يتم معناها إلا بتكفير من جعل لله شريكا في عبادته ، كما في الحديث الصحيح : «من قال لا إله إلا الله وكفر بما يعبد من دون الله حرم ماله ودمه وحسابه على الله» , فقوله : » وكفر بما يعبد من دون الله » تأكيد للنفي ، فلا يكون معصوم الدم والمال إلا بذلك ، فلو شك أو تردد ، لم يعصم دمه وماله
Аллоҳ таоло ширк аҳлига жуда ҳам кўп оятларда куфр васфини берганки, санаб саноғига етолмайсан, (шунинг учун) уларни ҳам такфир қилиш керак ва мана шу нарса ихлос калимаси бўлган лаа илааҳа иллаллоҳ тақозо қиладиган нарсадир. Бу калиманинг маъноси фақатгина ширк келтирган мушрикларни такфир қилишлик билан ўз ниҳоясига етади, ҳудди саҳиҳ ҳадисда келгандай: “…ва Аллоҳдан бошқа ибодат қилинаётган (тоғутларга) кофир бўлса” деб нафийни таъкидлаб келгандай. (Инсоннинг) қони ва молига қўл узатишлик фақатгина шу нарса билангина ҳаром бўлади. Агарда киши шак қилса, ёки тараддудланса (иккиланса), қони ва молининг дахлсизлиги сақланмаган бўлади.
فهذه الأمور : هي تمام التوحيد ؛ لأن لا إله إلا الله ، قيدت في الأحاديث بقيود ثقال ؛ بالعلم ، والإخلاص ، والصدق ، واليقين ، وعدم الشك ، فلا يكون المرء موحدا إلا باجتماع هذا كله ، واعتقاده ، وقبوله ، ومحبته ، والمعاداة فيه ، والموالاة ، فبمجموع ماذكره شيخنا رحمه الله يحصل ذلك.
ثم قال رحمه الله تعالى : « والمخالف في ذلك أنواع ؛ فأشدهم مخالفة من خالف في الجميع » فقبل الشرك واعتقده دينا ، وأنكر التوحيد ، واعتقده باطلا ، كما هو حال الأكثر , وسببه : الجهل بما دل عليه الكتاب والسنة من معرفة التوحيد ، وما ينافيه من الشرك والتنديد ، واتباع الأهواء ، وماعليه الآباء ، كحال من قبلهم من أمثالهم من أعداء الرسل ، فرموا أهل التوحيد بالكذب والزور، والبهتان والفجور . وحجتهم { بل وجدنا آباءنا كذلك يفعلون } [الشعراء: 74[
Ва мана бу нарсалар, тавҳиднинг тамомидир. Чунки лаа илааҳа иллаллоҳ ҳадисларда илм, ихлос, сидқ, яқийний ишонч, шакнинг мавжуд бўлмаслиги билан айтилиши кераклиги шарт қилиб келинган. Инсон шу нарсаларнинг барчасини ўзида жамласа, эътиқод қилса, қабул этса, яхши кўрса, шу нарсада душманлашса ва дўст тутинсагина муваҳҳид бўлади. Шайхимиз роҳимаҳуллоҳ зикр қилган нарсаларни қилса, шу нарсага (тавҳидга) эришилади.
Сўнгра роҳимаҳуллоҳ айтади: “Бу нарсада мухолиф бўлганлар турли хилдадирлар, уларнинг энг ашаддийлари эса, ҳамма нарсада мухолиф бўлганларидир”. Ширк ва унга бўлган эътиқодни ўзига дин қилиб олган бўлиб, тавҳидни инкор қилади. Унинг эътиқоди кўпларнинг аҳволларидай ботилдир, бунинг сабаби эса, китоб ва суннат далолат қилган тавҳиднинг маърифати ва унинг зидди бўлмиш ширкдан жоҳил қолишлик (билимсиз бўлиш), ҳавою нафсига ва аждодлардан қолган (ҳаёлларидаги тўғри деб билган) нарсага эргашишдир, ҳудди олдин ўтган пайғамбарларга душман бўлган кишиларнинг аҳволидай, тавҳид аҳлига бўҳтон ва зўравонлик қилганлари, ҳар хил бўлар-бўлмас гапларни гапиргандай. Уларнинг (мушрикларнинг) ҳужжат ва далиллари эса Аллоҳ таоло айтганидай: “Биз ота-боболаримизни (аждодларимизни) ана шундай қилганларини топган эдик”. (Шуаро, 74).
وهذا النوع من الناس والذي بعده ، قد ناقضوا ما دلت عليه كلمة الإخلاص ، وما وضعت له ، وما تضمنته من الدين الذي لا يقبل الله دينا سواه ، وهو دين الإسلام الذي بعث الله به جميع أنبيائه ورسله ، واتفقت دعوتهم عليه كما لا يخفى فيما قص الله عنهم في كتابه
Бу ва бундан кейин келадиган инсонларнинг турлари, Аллоҳ барча пайғамбарлар ва росулларни у нарса билан жўнатган, барчаларининг умумий даъвати бўлган, Аллоҳ бу диндан бошқа динни қабул қилмайдиган, Аллоҳ ўз китобида баён қилишни яширмаган, ихлос калимаси далолат қилган нарсага, унга қўйилган маънога, ўз ичига олган нарсаларга зид бўлган кишилардир (яъни ғирт кофирлардир!).
ثم قال رحمه الله تعالى : « ومن الناس من عبد الله وحده ، ولم ينكر الشرك ، ولم يعاد أهله » . قلت : ومن المعلوم أن من لم ينكر الشرك لم يعرف التوحيد ، ولم يأت به , وقد عرفت أن التوحيد لا يحصل إلا بنفي الشرك ، والكفر بالطاغوت المذكور في الآية
Сўнгра (шайх) роҳимаҳуллоҳ айтади: “Одамлардан баъзилари якка Аллоҳга ибодат қилади ва ширкни инкор қилмайди ва ширк аҳлини душман тутмайди.” Мен (Абдурроҳман ибн Ҳасан) айтаманки: “Ҳаммага маълумки, ким ширкни инкор қилмаса, тавҳидни билмаган бўлади ва унга амал қилмаган бўлади. Ва ширкни нафий (инкор) этмасдан туриб, тавҳидга эришиб бўлмаслигини билдинг ва тоғутга кофир бўлиш оятда зикр қилингандир. (Динга мажбур қилиш йўқ. Батаҳқиқ, ҳақ ботилдан ажради. Ким тоғутга куфр келтириб, Аллоҳга иймон келтирса, батаҳқиқ, узилмайдиган мустаҳкам тутқични ушлаган бўлур. Ва Аллоҳ эшитувчи, билувчи зотдир. Бақара, 256)
ثم قال رحمه الله تعالى : «ومنهم من عاداهم ولم يكفرهم» فهذا النوع أيضا لم يأت بما دلت عليه لا إله إلا الله من نفي الشرك ، وما تقتضيه من تكفير من فعله بعد البيان إجماعا ، وهو مضمون سورة الإخلاص ، و{ قل يا أيها الكافرون} وقوله في آية الممتحنة { كفرنا بكم } [ الآية : 4] ومن لم يكفر من كفره القرآن ، فقد خالف ماجاءت به الرسل من التوحيد وما يوجبه
Сўнгра (шайх) роҳимаҳуллоҳ айтади: “Ва улардан баъзилари уларни (куфри учун) душман тутади, лекин уларни такфир қилмайди” ва мана бу турдаги инсонлар ҳам, лаа илааҳа иллаллоҳдан (динни аслидан) бўлган ширкни инкор этиш ва унинг ажралмас қисми бўлган, ширк қилган кишини баёндан сўнг такфир қилишни бил ижмоъ амалга оширмагандирлар. Ва бу нарса ихлос сурасининг {Айт: “Эй кофирлар!”} (Кафирун, 1) ва {“сизга куфр келтирдик”} (Мумтаҳана, 4) мазмунидир, ким қуръонда кофир деганларни кофир санамаса, у (одам) росуллар олиб келган тавҳид ва у вожиб қилган нарсаларга зид иш қилган бўлади (яъни ғирт кофир бўлади). (Муҳим изоҳ (!!!): Ҳужжатдан сўнг деган сўз баъзи одамларда ишкал туғдиради. Шу билан улар шайх Абдурроҳман ибн Ҳасан озирга (яъни мушрикка узр бераётган кишига) ҳужжат қоим қилиб ва шубҳаси даф бўлгунга қадар такфир қилинмайди, яъни шайхда ушбу масъала махфий масъалалардан деган даъвони у кишига нисбатлаб юрадилар. Биринчидан айтамизки: Бу ерда озир ҳақида мавзу кетмаяпти, Аҳмад Ал Ҳазимий ўзининг ушбу рисолага ёзган шархида айтганидай: Ушбу ҳужжатдан сўнг деган сўз нима ҳақида? Биз биламизки такфир ҳақида албатта. Даъват имомлари (Нажд уламолари) Аллоҳ улардан рўзи бўлсин, нимани ўртасини фарқлайдилар? Исм билан ҳукмни албатта. Ширк қилган киши уларни мазҳабида мушрикдир ва унга дунёда баъзи шаръий аҳкомлар жорий қилинади, аммо у мушрикни (тўлиқ) такфири ва уни дунёда қатл қилиб, жаҳаннамда абадий эканига эътиқод қилишлик эса рисолат (ҳужжат) етгунига қадар тўхтаб турилади (уни мушрик санаган ҳолда). Бунда муаммо йўқ, шунинг учун ҳам у (шайх) бу ерда: «ширк қилган(!!!) кишини такфир қилиш», яъни мушрик ҳақидаги сўз, билан «ҳужжатдан сўнг» деган сўз, унинг (шайхниниг) «такфир» ҳақидаги сўзи билан боғлиқ, яъни: бу ерда ҳужжат қоим қилиниш керак бўлган одам озир эканлиги ҳақида гап кетмаяпти (аксинча бу ерда ширк қилган мушрик ҳақида гап кетяпти. Изоҳ: жаҳмийларнинг иддаосига қаралса ҳудди шайх озирга эмас, ширк қилган мушрикка уни мусулмон санаб туриб, ҳужжат қоим қилиш керак, олмаса кейин кофир санаш керак дегандай бўляпти. Озирни адвокатларига бу ерда ҳеч қандай “улуш” йўқлиги маълум!). (Шарх Рисала Аслуддинул ислам 25-дарс, 17- бет тафриғидан)
Агар одам “баъда” зарфи билан «такфир масдари» боғлиқ эканига рози бўлмаса ва: у «яъти» феъли билан боғлиқ деса, унда агар «содир этди» сўзи билан бўлса, жами маъноси шундай ҳосил бўлади: «Мана бу турдаги инсонлар, лаа илааҳа илла Аллоҳдан бўлган ширкни инкор этиш ва унинг ажралмас қисми бўлган, ширк қилган кишини баёндан сўнг такфир қилишни бил ижмоъ амалга оширмагандирлар», яъни бошқа сўз билан айтганда: «У баён қилингандан сўнг, шаҳодат калимаси далолат қилган нарса билан келмабди» деган сўзи келиб чиқади. Агарда ушбу сўзларни тескарисига юрилса ва «мафҳумул мухолиф»ини олинса, унда ҳосил бўладики, у баёндан сўнг шаҳодат калимасини маъноси билан келмаган (ширкни инкор қилишдан ва такфир), лекин баёндан аввал шу билан келган, чунки » баъда зарфуз замони » замон билан боғлиқдир, баёндан аввал у шаҳодат маъносини амалга оширгани ҳосил бўлади, шундан кейин фақатгина маъносини амалга оширмаган бўлади. Бу эса «мин абталил батил» яъни ботилни ҳам энг ботилидир, қандай қилиб у баёндан аввал шаҳодат маъноси (ширкни инкор қилиш ва такфир) билан келиши мумкин, агарда у уни билмаса? Шайхни ўзи ҳам ушбу турдаги кишилар мушрикларни такфир қилмаслигини у ерда айтган бўлса!! Ва бундан ташқари биз ким ҳақида гаплашаётганимизни билиб турган бўлсак, ахир шайхда шаҳодат калимаси мушрикларни такфир қилишга мутобақа ва тадаммун (мазмун) тарафдан далолат қилади.
Кейин, агарчи шайхдан келган жумла, мушрикларни такфир қилмайдиган кишига (яъни озирга) ҳужжат қоим бўлмагунга қадар такфир қилишни инкор қилади деб рози бўлсак ҳам (мисол учун фақат!), бунга шундай жавоб берилади: Наждликларни манҳажи билан таниш бўлганларнинг барчасига маълумки, ҳужжатдан аввал такфир қилишни инкор қилишлик ўз ичига фақат уч маънони қамраб олган: 1) Бу жазони тақозо қиладиган такфирни инкори. 2) Динда очиқ ва равшан бўлган масъала ҳақида гап кетаётган бўлиши ва бунда маълумки уларда ҳужжат қоим бўлиши, қуръон етиб бориши ҳолос. 3) Махфий масъалаларда такфирни инкори ва бунда энди биргина матнларни ўзи етиб бориши етарли эмас, шубҳасини даф қилиш ҳам керак. Демак, агарда ҳақиқатда бундай жумладаги такфир шайх тарафидан келганда эди, албатта бу жазони тақозо қиладиган такфирдир, Қуръон етиб боришидан аввал (кишининг) исломи собит бўлиши эмасдир, шубҳасини кетказишликни айтмаганда ҳали. Ҳозир шайхнинг мушрикларга нисбатан бароат (такфир) қилмасдан, (кишининг) исломи бошидан саҳиҳ эмас эканига далолат қиладиган сўзлари келади ва бу биз Аллоҳнинг ҳузурида дин деб тутадиган нарсамиздир, бу эса мушрикларни бароат (такфир) қилмагунга қадар ислом бошидан-аввалдан саҳиҳ эмасдир, бунга қуйида келадиган Шайх Абдурраҳмон ибн Ҳасанни сўзлари далолат қилади:
1) У ана шу рисоланинг ўзида айтган ва мана шу сўзларида шунга далолат бор: “Ва улардан баъзилари уларни (куфри учун) душман тутади, лекин уларни такфир қилмайди” ва мана бу турдаги инсонлар ҳам, лаа илааҳа иллаллоҳдан (динни аслидан) бўлган ширкни инкор этиш ва унинг ажралмас қисми бўлган, ширк қилган кишини баёндан сўнг такфир қилишни бил ижмоъ амалга оширмагандирлар. Ва бу нарса ихлос сурасининг { Айт: Эй кофирлар! } (Кафирун, 1) ва {сизга куфр келтирдик} (Мумтаҳана, 4) мазмунидир, ким Қуръонда кофир деганларни кофир санамаса, у (одам) росуллар олиб келган тавҳид ва у вожиб қилган нарсаларга зид иш қилган бўлади (яъни ғирт кофир бўлади). У бу ерда уни шаҳодатнинг ажралмас қисми бўлган нарса билан келмаганини очиқ айтди ва маълумки кимки икки шаҳодат калимасини маъносига мувофиқ амал қилмаса ёки умуман билмаса, бундай киши ижмоъ билан мусулмон саналмаслигининг ўзини «Фатҳул Мажийд» китобида зикр қилган. Ва яна бу ерда бир нарсани зикр қилиш мавзудан четланиш бўлмайди. Аввал биз озирни барча пайғамбарларга мухолиф бўлади деганимизда, шайх келтирган ва биз таъкидлаб ўтган, айнан мана шу маънони қасд қилган эдик. У (озир) айнан тавҳид асосида барча пайғамбарларга мухолиф бўлади, ушбу нарсаларсиз ислом саҳиҳ бўлмайдиган барча пайғамбарлар олиб келган умумий исломдир. Агар кимки ушбу нуқтани батафсил кўриб чиқмоқчи бўлса, Ғомидийнинг «Уч Асос»га ёзган шарҳига қайтиши мумкун. Ғомидий ҳам умумий исломга таъриф бериб шундай деган: «Аллоҳга тавҳид билан таслим бўлиш, Унга тоат билан бўйинсуниш ва ширк ва унинг аҳли бўлган мушриклардан барий бўлиш». Буни бошқа салаф уламолари ҳам етарлик даражада баён қилганлар (“мушриклардан барий бўлиш”нинг ичига албатта бошида уларни кофир санаб, кейин эса барий бўлиш киради, сабаби мусулмонга бароат эълон қилинмайди, барий бўлиш фақат кофирга бўлади, бинобарин такфир қилингандан сўнг ва бу диннинг аслидир!).
2) Ҳудди шунингдек шайх ушбу рисолани аввалида айтганки:»Инсон фақатгина ширкни инкор этиб, ундан барий бўлиб, ширк қилган кишини такфир қилибгина муваҳҳид бўла олади». Шайх бу ерда такфирсиз ислом йўқ эканини очиқ ва аниқ айтди.
3) Яна шайх Ад-Дурор Ас Санния 2/270 да айтганки: «Ислом ҳеч кимда саҳиҳ бўлмайди, магар ушбу калима ибодатдаги ширкни инкор этилишига тақозо қилишини билса ва ундан (ширкдан) ва уни аҳлидан (мушриклардан) барий бўлса, уларга душманлик қилса ва ибодатни ёлғиз шериги бўлмаган Аллоҳгагина сарф этса ва шу асосида дўстлашсагина, исломи саҳиҳ бўлади» Бу ерда ҳам мушрик ва ширкдан барий бўлмагунга қадар, ислом аввалидан бор бўлишини инкор қилганлари аниқ ва очиқдир.
4) Ушбу рисолани келтирганидан сўнг, такфир масъаласига эътироз билдирган кишига, мужаддид айтди: «Ва бу бечорага айтиладики: Сен ушбу (дин аслидан оғиб кетган) турларга кирасанми? Агар шундай бўлса, токи ушбу ислом сенга нисбатан собит бўлмагунга қадар, сен мусулмон эмассан «. (Ад-Дурорус Санния, 2/265) Бу ерда ҳам шайх роҳимаҳуллоҳ токи бир киши мушриклардан бароат қилиб уларни такфир қилмагунга қадар, уни исломининг исми собит эмас экани очиқ кўриниб турибди.
5) Ушбу Усмон ибн Мансур ҳақида, шайхнинг айтган машҳур сўзларидир: «Агарда у лаа илааҳа илла Аллоҳ калимасининг маъносини билганда эди, Аллоҳга ширк қилганни куфрида шак-шубҳа қилган ёки иккиланган кишини, тоғутга кофир бўлмаганини билган бўлар эди». (Ад-Дурорус Санния 11/523)
Бу ерда эътибор бериш керакки, бу ерда бошидан фақатгина мушрикнинг куфрида шак-шубҳа қилган озир ҳақида гап кетмаяпти, аксинча бу ерда гап ким ушбу озирни ҳукмини билмайдиган одам ҳақида кетяпти ва шайх айтики: Агарда у (озирнинг озири) шаҳодатни маъносини билганда эди, озир тоғутга кофир бўлмаганини яъни уни кофир эканини билган бўлар эди. Яна бир нарса борки, бу ерда гапириш мумкун бўлган мутлақо озир ҳақида зикр қилинмияпти, чунки улар мушрикларни куфрида шак қилишмайди. Шайхнинг сўзларига биноан улар, уларни исломи бор эканига эътиқод қиладилар ва шуни устида баҳслар қиладилар. Бу эса шунчаки мушрикнинг куфрида шубҳа қилишликдан ҳам янада баттароқдир. Аллоҳу мустаъан.
6) Қуйида бир киши мушриклардан бароат қилмагунга қадар, унинг исломи саҳиҳ эмас эканига ижмоъни келтирган сўзидир: «Саҳобалар, тобеинлар, салафлар, ҳалафлар ва барча аҳли сунна уламолар ижмоъсига кўра, киши ширк ва уни аҳлидан бароат қилиб ва уларга нафрат қилиб ва (қўлдан келгунча) душманлик қилмагунга қадар мусулмон саналмайди». (Ад-Дурорус-санния, 11/545)
Эътибор беринг: Ширк ва уни аҳлидан яъни мушриклардан бароат қилмагунга қадар деди. Такфир эса бароатдан аввал турадиган нарсадир, аввал такфир қилиб кейингина бароат қилинади. Ёки қандай қилиб такфир қилмасдан туриб унга бароат қилинади? Ҳолбуки, мутлоқ бароат фақатгина кофирларга қилинади, мусулмонларга эмас. Уни такфир қилмаса, мусулмон санаган бўлади, сабаби учунчи тоифа йўқ. Одам ёки мусулмон ёки кофирдир. Ҳуллас, шайхнинг китобларини ва рисолаларини мутолаа қилган киши бу ҳақда кўп сўзларини топади. Ана шу рисоласи ҳам бизни мавзуга аталгандир. Кимки шайхнинг мазҳабида мушриклардан бароат қилмасдан, аммо унга қуръон етиб борган бўлса, бошидан исломи саҳиҳ бўлади деса, бас, у кофирдир. Сизлар шайхнинг меҳнатларига қайтишинглар керак ва ушбу масъаладаги унинг фикрини диққатлироқ кўриб чиқишинглар керак. Ҳудди шунингдек, улар (мушрик ҳимоячилари) зиндиқлик ва бўҳтон билан, бошқачасига айтиб ҳам бўлмайди, шайхга шунчаки унга исломни собит қилишини нисбатламадилар, балки у (шайх) ушбу масъалани махфий ҳисоблашини ҳам нисбатладилар, айни пайтда шайх шундай деган бўлса ҳам: «Қуръон аввалидан ва якунигача сизларга ихлос калимаси лаа илааҳа илла Аллоҳни баён қилади, ҳеч кимнинг ушбу калима нимага далолат қилиши билмагунича исломи саҳиҳ эмасдир. Бунинг ичида ибодатдаги ширкни инкор қилиш, ундан ва уни аҳлидан (мушриклардан) барий бўлиш ва уларга нафрат ва душманлик қилиш мавжуддир. (Ад-Дурорус сания, 2/270) Аллоҳдан тақво қилинглар ва Нажд имомларига, ўзингизнинг ботил мазҳабингларни мустаҳкамламоқчи бўлиб қилаётган бўҳтон-ёлғонингларни бас қилинглар ва ушбу масъаладаги шак-шубҳа ўрин бўлмаган ҳаққа қайтинглар!)
ثم قال رحمه الله تعالى : « ومنهم من لم يحب التوحيد ، ولم يبغضه
Шундан сўнг (шайх) роҳимаҳуллоҳ айтади: “Ва улардан баъзилари тавҳидни яхши ҳам кўрмайди ва ёмон ҳам кўрмайди (яъни эътиборсиз, лоқайд)”
فالجواب : أن من لم يحب التوحيد ، لم يكن موحدا ، لأنه هو الدين الذي رضيه الله تعالى لعباده كما قال : { ورضيت لكم الإسلام دينا } [المائدة: 3 ] فلو رضي بما رضي به الله وعمل به لأحبه ، ولابد من المحبة لعدم حصول الإسلام بدونها ، فلا إسلام إلا بمحبة التوحيد
Жавоб: Ким тавҳидни яхши кўрмаса муваҳҳид бўлолмайди, чунки бу Аллоҳ Ўз бандаларига рози бўлган диндир, ҳудди Аллоҳ таоло айтганидай: “Ва сизга Исломни дин деб рози бўлдим.” (Моида, 3) агар Аллоҳ рози бўлган нарсага рози бўлса ва унга амал қилса, уни яхши кўрган бўлади. Исломни қўлга киритишлик учун муҳаббат бўлиш керак, ислом эса фақатгина тавҳидга муҳаббат билан қўлга киритилади (бундай бўлмаса одам кофир бўлади).
قال شيخ الإسلام ابن تيمية رحمه الله تعالى : الإخلاص محبة الله وإرادة وجهه , فمن أحب الله تعالى أحب دينه ومن لا فلا ، والمحبة يترتب عليها كلمة الإخلاص , وهي من شروط التوحيد . انتهى
Ибн Таймия роҳимаҳуллоҳ айтади: “Ихлос Аллоҳни яхши кўриш ва Унинг юзини исташдир, ким Аллоҳни яхши кўрса, Унинг (Аллоҳнинг) ислом динини яхши кўради, ким ундай қилмаса яхши кўрмабди, муҳаббат ихлос калимасининг маҳсулидир, у эса тавҳиднинг шартларидан бир шартдир.
ثم قال رحمه الله تعالى : « ومنهم من لم يبغض الشرك، ولم يحبه«
Сўнг шайх айтадилар: “Ва улардан ширкка нафрат ҳам қилмайдиганлари ва ширкка муҳаббат ҳам қилмайдиганлари бор.”
قلت : ومن كان كذلك فلم ينف ما نفته لا إله إلا الله من الشرك والكفر بما يعبد من دون الله والبراءة منه ، فهذا ليس من الإسلام في شيء أصلا ، ولم يُعصم دمه ولا ماله كما دل عليه الحديث المتقدم .
Айтаманки: ким бундайлардан бўлса, у одам лаа илааҳа иллаллоҳ ширк ва куфрдан бўлган Аллоҳдан бошқасига ибодат қилинадиган (тоғутни) инкор қилган нарсаларни инкор қилмабди ва ундан барий бўлмабди. Бу нарса аслан исломдан бўлмаган нарсадир, юқорида зикр қилинган ҳадисда келганидай, у одамнинг моли ва жони ҳаром ҳисобланмайди (яъни моли ва жони ҳалолдир).
وقوله رحمه الله تعالى : « ومنهم من لم يعرف الشرك ولم ينكره ولم ينفه » ولا يكون موحدا إلا من نفى الشرك وتبرأ منه وممن فعله وكفرهم , وبالجهل بالشرك لا يحصل شيء مما دلت عليه لاإله إلا الله , ومن لم يقم بمعنى هذه الكلمة ومضمونها ، فليس من الإسلام في شيء ؛ لأنه لم يأت بهذه الكلمة ومضمونها عن علم ويقين وصدق وإخلاص ومحبة وقبول وانقياد , وهذا النوع ليس معه من ذلك شيء ، وإن قال : لا إله إلا الله ، فهو لا يعرف مادلت عليه و ما تضمنته .
Ва роҳимаҳуллоҳнинг “Ва улардан ширкни билмайдиганлари ҳам бор ва ширкни инкор ҳам қилмайди.” — сўзларига келсак, (инсон) ширкни инкор қилмай, ундан ва унга қўл урган мушриклардан барий бўлмасдан ва уларни такфир қилмасдан туриб муваҳҳид (тавҳид аҳли) бўлолмайди. Жаҳолат билан ва ширк билан лаа илааҳа иллаллоҳ калимаси далолат қилган (тавҳидга) нарсага эришиб бўлмайди. Ким бу калиманинг маънолари ва ўз ичига олган нарсаларига мувофиқ иш тутмаса, у одамнинг исломга ҳеч қандай алоқаси йўқдир. Сабаби у одам бу калима ўз ичига қамраб олган ва бу калиманинг мазмуни саналган: илм, яқиний ишонч, сидқ, ихлос, муҳаббат, қабул ва бўйинсунишларни амалга оширмагандир. Бундай турдагиларда (одамларда), (юқорида айтиб ўтилган нарсалардан) бирор нарса йўқ, ҳатто лаа илааҳа иллаллоҳ деса ҳам, у одам бу калима далолат қилган ва ўз ичига олган мазмунларини билмайди.
ثم قال رحمه الله تعالى : « ومنهم من لم يعرف التوحيد، ولم ينكره «
Сўнгра (шайх) роҳимаҳуллоҳ айтадилар: “Ва улардан тавҳидни билмайдиганлари ҳам ва уни инкор ҳам қилмайдиганлари бор (яъни тавҳидга мутлоқ эътиборсиз, бефарқ).”
فأقول : هذا كالذي قبله ، لم يرفعوا رأسا بما خلقوا له من الدين الذي بعث الله به رسله ، وهذه الحال حال من قال الله فيهم : { إن هم إلا كالأنعام بل هم أضل سبيلا } [الفرقان: 44[
Ва мен (Абдурраҳмон ибн Ҳасан) айтаманки: Булар ҳудди ундан олдин келган (турдагидайлар), улар ҳеч ҳам бошларини кўтариб, Аллоҳ росулларини жўнатган дин учун яралганларини ўйлаб кўрмайдилар. Буларнинг ҳоллари, Аллоҳ бундайлар тўғрисида: “Аслида, уларнинг ҳайвонлардан фарқи йўқ. Балки яна ҳам йўлдан озганроқдирлар.” (Фурқон, 44) деб айтганларнинг аҳволидай.
وقوله رحمه الله تعالى : « ومنهم – وهو أشد الأنواع خطرا – من عمل بالتوحيد ولم يعرف قدره ، ولم يبغض من تركه ولم يكفرهم «
Роҳимаҳуллоҳнинг “Ва улардан баъзилари тавҳид билан амал қилади ва лекин тавҳидни қадрини билмайди (яъни мунофиқ сифат) ва (шунинг учун) тавҳидни тарк қилган (мушрик) кишига нафрат ҳам қилмайди ва уларни такфир ҳам қилмайди, бу навларнинг ичидаги энг хатарлироқ навдур.” – сўзларига келсак.
فقوله رحمه الله تعالى : « وهو أشد الأنواع خطرا » ؛ لأنه لم يعرف قدر ماعمل به ، ولم يأت بما يصحح توحيده من القيود الثقال التي لابد منها ، لما علمت أن التوحيد يقتضى نفي الشرك ، والبراءة منه ومعاداة أهله وتكفيرهم ، مع قيام الحجة عليهم ، فهذا قد يغتر بحاله ، وهو لم يأت بما عليه من الأمور التي دلت عليها كلمة الإخلاص نفيا وإثباتا.
Бу ердаги: “у навларнинг ичидаги энг хатарлироқ навдур” дегани, бунинг сабаби ундай одам ўзи амал қилаётган нарсанинг қадрини билмабди, тавҳид саҳиҳ бўлиши учун қўйилган, сен билган тавҳид ширкни инкор қилишликни тақозо қиладиган, ундан барий бўлиш ва унинг аҳли мушрикларга душманчилик қилиш ва уларга ҳужжат қоим қилишлик билан бирга уларни такфир қилиш каби оғир шартларни амалга оширмабди (Юқоридаги муҳим изоҳга(!!!) қаранг). Бундай турдаги одам, ўзини ҳоли билан мағрурланибди. У одам Ихлос калимаси далолат қилган нафий (ширкни инкор этиш) ва исбот (тавҳидга амал қилиш) ишларини амалга оширмабди.
وكذلك قوله رحمه الله تعالى : « ومنهم من ترك الشرك، وكرهه، ولم يعرف قدره » ؛ فهذا أقرب من الذي قبله لكن لم يعرف قدر الشرك ؛ لأنه لو عرف قدره لفعل مادلت عليه الآيات المحكمات ، كقول الخليل : { إنني براء مما تعبدون . إلا الذي فطرني } [الزخرف: 26 – 27] وقوله : { إنا برآء منكم ومما تعبدون من دون الله كفرنا بكم وبدا بيننا وبينكم العداوة والبغضاء أبدا } [الممتحنة: 4] فلا بد لمن عرف الشرك وتركه من أن يكون كذلك من الولاء والبراء من العابد والمعبود ، وبغض الشرك وأهله وعداوتهم .
Шунингдек шайх роҳимаҳуллоҳнинг: “Ва улардан ширкни тарк қилганлари ва уни ёмон кўрганлари ҳам бор лекин буни қадрига етмайди ва (шунинг учун) ширк аҳлига душманлик қилмайди ва (шу сабабли) уларни такфир ҳам қилмайди.” — сўзларига келсак, бу турдаги одамлар ундан олдингиларга энг яқин тур бўлиб, аммо булар ширкнинг қадрини тушунмаганлар. Сабаби, агарда улар буни қадрини тушунганларида эди, муҳкам оятда келган, Иброҳим халилуллоҳ сўзи бўлмиш: “Мен, албатта, сиз ибодат қилаётган нарсадан воз кечгувчиман. Магар мени яратган зотдангина (воз кечмасман).” (Зухруф, 26-27) деган ва “биз сиздан ва сиз ибодат қилаётган нарсадан безормиз, сизга куфр келтирдик, энди токи ягона Аллоҳга иймон келтирмагунларингизча орамизда доимий адоват ва кучли нафрат пайдо бўлди” (Мумтаҳана, 4) оятлар далолат қилган нарсаларга амал қилган бўлар эди. Ким ширкни таниган ва тарк этган бўлса, ана шундай (Иброҳим алайҳиссаломдай) ал вало вал барода, ибодат қилувчи (мушрик) ва унга ибодат қилинаётган (тоғутларга муомилада), ширкдан ва унинг аҳли (мушриклардан) нафратланиши ва уларга душманчилик қилиши керак.
وهذان النوعان هما الغالب على أحوال كثير ممن يدعى الإسلام ، فيقع منهم من الجهل بحقيقته ما يمنع الإتيان بكلمة الإخلاص , وما اقتضته على الكمال الواجب الذي يكون به موحداً , فما أكثر المغرورين الجاهلين بحقيقة الدين.
Ва мана бу икки турдагилар, ҳозирда кўпчилик исломни иддао қилаётганларнинг аҳволидир ва улардан бу ихлос калимасиниг амалга ошириш учун монеълик қилаётган ҳақиқатдан ва киши у вожибот тақозо этган нарсаларни камолига етказсагина муваҳҳид бўладиган нарсалардан жоҳилдирлар. Диннинг ҳақиқатидан жоҳил бўлган мағрурлар нақадар кўп-а!
إذا عرفت ( ذلك عرفت ) أن الله كفر أهل الشرك ووصفهم به في الآيات المحكمات , كقوله : { ما كان للمشركين أن يعمروا مساجد الله شاهدين على أنفسهم بالكفر } [التوبة: 17] , وكذلك السنة.
Агарда сен Аллоҳ мушрикларни такфир қилганини ва уларни муҳкам оятларда куфр билан васф қилганини билган бўлсанг (буни билиб бўлган эдинг), ҳудди Аллоҳ таоло айтганидай: “Мушрикларга ўзларининг кофир эканликларига гувоҳ бўлган ҳолларида Аллоҳнинг масжидларини обод қилишлари жоиз эмас” (Тавба, 17) ва шунингдек суннатда ҳам келгани каби, (ундай бўлса сен улар билан душманчилик қилишинг ва уларни такфир қилишинг керак)
قال شيخ الإسلام رحمه الله تعالى : فأهل التوحيد والسنة , يصدقون الرسل فيما أخبروا ,ويطيعونهم فيما أمروا , ويحفظون ما قالوا ويفهمونه ويعملون به , وينفون عنه تحريف الغالين , وانتحال المبطلين , وتأويل الجاهلين , ويجاهدون من خالفهم تقرباً إلى الله وطلباً للجزاء من الله لا منهم . وأهل الجهل والغلو لا يميزون بين ما أمروا به ونهوا عنه , ولا بين ما صح عنهم وما كذب عليهم , ولا يفهمون حقيقة مرادهم , ولا يتحرون طاعتهم , بل هم جهال بما أتوا به معظمون لأغراضهم . انتهى
Шайхул ислом роҳимаҳуллоҳ айтади: “Тавҳид ва суннат аҳли, росуллар хабар қилган нарсаларга ишонадилар ва улар буюрган нарсаларга итоат қиладилар ва улар айтган нарсаларни сақлайдилар ва уни тушунадилар ва унга амал қиладилар. Ва ҳаддан ошгувчиларнинг таҳрифларини (бузғунчиликларини), ёлғончиларнинг асоссиз иддаоларини, жоҳилларнинг таъвилларини рад этадилар. Бошқасидан эмас, фақатгина Аллоҳдан ажр истаб ва Аллоҳга яқинлашиш мақсадида, мухолифлар (зиддиятга тушганлар) билан жиҳод (мужодала, кураш) олиб борадилар. Жаҳолат аҳли ва ҳаддан ошганлар эса, (пайғамбарлар) буюрган нарсалар ва улар қайтарган нарсаларни, улардан келган саҳиҳ нарсалар билан, уларга (пайғамбарларга қилинган) ёлғонларни фарқига бормайдилар. Улар (пайғамбарлар) назарда тутган нарсаларни тушунмайдилар, улар (пайғамбарларга) итоат қилмайдилар ва эргашмайдилар, аксинча улар пайғамбарлар олиб келган нарсалардан жоҳилдирлар ва улар ўз мақсадларини улуғлайдилар.
قلت : ما ذكره شيخ الإسلام , يشبه حال هذين النوعين الأخيرين
بقي مسألة حدثت , تكلم فيها شيخ الإسلام ابن تيمية ؛ وهي عدم تكفير المعين ابتداء لسبب ذكره رحمه الله تعالى أوجب له التوقف في تكفيره قبل إقامة الحجة عليه .
Айтаманки (Абдурроҳман ибн Ҳасан): Шайхул ислом зикр қилган юқоридаги сўз, анави икки охирги келган турдаги одамларнинг аҳволига ўхшайди. Энди шайхул ислом Ибн Таймия сўзлаган, муайян одамнинг такфир қилмаслик тўғрисидаги, бошида роҳимаҳуллоҳ зикр қилган сабаб билан, унинг сўзларидан куфр қилган кишини ҳужжатдан олдин такфир қилишда тўхташлик маъноси келиб чиққан масъалани баён қилишимиз қолди.
قال رحمه الله تعالى : ونحن نعلم بالضرورة أن النبي صلى الله عليه وسلم لم يشرع لأحد أن يدعو أحداً من الأموات لا الأنبياء ولا الصالحين ولا غيرهم بلفظ الاستغاثة ولا بغيرها , كما أنه لم يشرع لأمته السجود لميت ولا إلي ميت ونحو ذلك , بل نعلم أنه نهى عن هذه الأمور كلها , وأن ذلك من الشرك الذي حرمه الله ورسوله صلى الله عليه وسلم , ولكن لغلبة الجهل وقلة العلم بآثار الرسالة في كثير من المتأخرين , لم يمكن تكفيرهم بذلك حتى يبين ما جاء به الرسول مما يخالفه . انتهى .
Роҳимаҳуллоҳ айтади: “Биз ҳаммамиз зарур ҳолда биламизки, набий алайҳиссалом ҳеч кимга набийлардан, солиҳлардан ва бошқа ўликлардан ёрдам сўрашлик лафзи билан ва бошқа нарсалар билан дуо қилишимизни бизга машруъ қилмаганлар, ҳудди ўз умматига ўликка ва ўлик бўлмаган бошқага сажда қилишни машруъ қилмагандай. Аксинча, буларнинг ҳаммасидан қайтарганларини биламиз ва ширк ҳам ана шундай улардан бўлган Аллоҳ ва росули соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаром қилган нарсалардир. Аммо жаҳолатнинг кўпайиши ва охирги вақтдаги одамларнинг рисолатга оид илмлари камайгани боис, уларга росул алайҳиссалом келган нарсага зид қилаётган ишини баён қилмагунга қадар, бу нарса билан уларни такфир қилиб бўлмайди. (Ибн Таймиянинг сўзлари ниҳоясига етди). (Муҳим изоҳ (!!!) Бу ерда шайх охиратдаги жазони собит бўлиши бўлган мутлоқ-тўлиқ такфир ҳақида айтмоқда, аммо ширк билан исмлашга ва мушрикларни исмлашга келсак, албатта бу ҳужжатдан аввал собит бўлади ва бу нарса Ибн Таймия, Ибнул Қойюм ва Нажд имомларининг мазҳабидир, Ибн Таймия айтганидек: «Мушрик исми рисолат келишидан олдин ҳам собитдир, чунки у ўз Роббисига шерик келтирди ва бошқалар билан тенглаштирди». (Мажмуал Фатава, 20/37-38)
Шайх Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб роҳимаҳуллоҳ айтади: «Мушриклардан авлиё ва солиҳларга ибодат қилувчиларни ва улар кабиларни биз мушрик деймиз ва агарда уларга росуллар рисолати етган бўлса (яъни охиратда “аҳли фатра” синалиши каби, аммо булар синалмасдан туриб азобланадилар), кофир эканликлари ҳақида ҳукм чиқарамиз». (Ад-Дурор ус Санния, 1/522) Шайх уларни ширк қилганликлари учун мушрик деб исмлади ва уларни такфир қилиш учун ҳужжат қоим қилишни шарт қилди. Буни қандай тушиниш мумкин? Бу ҳолатдаги «Такфир» уларни охиратдаги жазосига таълуқли, аммо бу дунёдаги исмига таълуқли эмас. Яъни: рисолат етган бўлиб, ширкни қилсалар уларни икки дунёда кофир деймиз, агарда тавба қилмаса. Лекин рисолат етмаган бўлса, ширк/мушрик исми собит бўлади, аммо жазо рисолат/ҳужжатдан кейин жорий бўлади.
Шайх Абдуллатиф Абдурраҳмон айтганки: «У (шайх) уларни кофир демади, аммо уларни мусулмон ҳам демади, яъни уларни мушриклар деб исмлади ва такфирдан рисолат (ҳужжат) етгунига қадар тўхтатди». (Минҳаж ат-таъсис ва ат тақдис, 134) Рисолатни/ҳужжатни етишини шарт қилди. Аммо уларни мусулмон деб номламади, аксинча мушриклар деб номлади. Бундай ҳукмда тўхтаб қолиш йўқ. Чунки, кимки ширк қилса, бас, мушрик исми собит бўлади ва унга рисолат/ҳужжат етганми ёки йўқми, буниси муҳим эмасдир.
Катта куфр қилган одам унга ҳужжат қоим қилиниб баён қилингандан кейин кофир бўлади, дейдиганларга биз шундай деймиз:
Биринчидан: Бу сўз аввалдан луғатда ва шариатда асос қилиб олинган қоидаларга хилофдир. У қоидалар тақозосига кўра ўғрилик қилган шахс ҳақиқатда ўғри деб ва зино қилган шахс ҳақиқатда зинокор деб ва яна ким қотиллик қилса ҳақиқатда қотил деб билинади. Демак ўша қоида тақозосига кўра катта ширк қилган одам мушрик ва катта куфр қилган кофир бўлади. Чунки шариатда ва луғатда ким нима қилса, ўша иш билан сифатланади. Ким бирор нарса ичса ўшани ичган ҳисобланади. Энди ким сувни ичса-ю унга сувни ичган эмас деб айтамизми?! Наҳвшунос (луғат олимлари) олимлар иттифоқ қилишганки, иштиқоқни асли феъл ва масдардир. Чунки масдар ва феъл бўлаётган ҳодисани ўз ичига олади ва у ҳодиса феълдир. Ичувчи сўзи муштақдир ва у ичишлик ҳодисасини ўз ичига олади, бу ҳодиса феълда ҳам масдарда ҳам мавжуддир. Феъл ва масдар ўртасидаги фарқ феълга боғланган замондир. Демак шу қоидаларга мувофиқ ким Аллоҳга ширк келтирса, мушрикдир. Ким динда бидъат қилса, бидъатчидир. Ким ароқ ичса, ароқхўрдир.
Иккинчидан: Албатта шариат таклифларининг (буйруқларининг) ҳужжати бу Қуръон ва Суннатдир. Иккиси тасдиқлаган нарса аҳкомларнинг асосларидир. Қуръон ва Суннат тасдиқламаган асос ҳеч қандай асос бўла олмайди. Ибнул Қойюм роҳимаҳуллоҳ ана шундай Қуръон ва Суннатга асосланмаган асос ва қоидалар ҳақида шундай дейди: «Ўзимизча бир қоида тузиб ва у қоидага хилоф келган Суннатни рад қиладиган бўлсак, Аллоҳга қасамки Аллоҳ ва росулини сўзига асосланмаган минг қоида бўлса ҳам уни биргина ҳадисга қарши келса рад этамиз.» Энди: «Катта куфр қилувчи одам унга баён қилиниб ҳужжат қоим қилинмагунча кофир бўлмайди»- деювчиларнинг бу сўзи, Қуръон ва Суннатнинг очиқ далилларига зиддир.
Ҳудди шунингдек Шайх Сулаймон Ибн Саҳмон айтади: «Катта ширк масаласида сўз билан уни айтган одамни, амал билан уни қилган кишини орасини ажратиш бидъатдир. Асл эса, тилда ва шариатда (қоида): «Ким бир амални қилса, шу амал билан номланади». Масалан: ким ичса, у «ичувчи» деб айтилади. Сув ичган одам ҳақида, биз уни амали ичиш, лекин ўзи ичмаган деб айтамизми?! Араб наҳви олимлари, исм масдардан олинган дейилсин ёки феълдан олинган дейилсин, фарқи йўқ, барча наҳвшунослар иштиқоқнинг аслида шунга иттифоқ қилганлар. Чунки, масдар ва феъл иккаласи ҳам ҳодисани, яъни феъл (амал)ни ўз ичига олади. Мисол келтирсак: «ичувчи» сўзи ичиш ҳодисасини ҳам ўз ичига олади ва бу ҳодиса феълда ҳам феълнинг масдарида ҳам бордир. Феъл билан масдарнинг фарқи шундаки: феъл ҳодисани муайян замони билан бирга билдиради (масдарда еса замон бўлмайди). Демак, ким Аллоҳга бошқасини ширк қилса, «мушрик» деб айтилади, ким динда бидъат қилса уни «бидъатчи» дейилади, ким хамр ичса уни «ичувчи» деб айтилади». (Такфирул муайян)
Шунингдек Аҳмад Ибн Умар ал Ҳазимий айтади: Ширк содир этган кимса мушрик деб исмланади. Биз феъл содир этаётган кишига исм туширилишини айтамиз. Кимки ширк содир этса, қилган феълидан келиб чиққан ҳолда албатта, исми билан исмланади. Шундай экан унга ҳукм туширилиши шартдир. Кимки у жаҳолат билан узрлик деса, демак, у ҳукм ва исм орасини ажратибди. Зеро, кимки ҳар қандай феълни содир этса, тил томонидан, бундан аввал эса ақл томонидан уни исмланади. Ва бунда Мўтазилийлар ва шуларга ўхшганлардан бошқа барча ақл эгалари иттифоқ қилган. Бирор бир киши қандайдир феълни содир этса, ақл томонидан ва араб тилида ҳам қилган феълига мос равишда исмланиши шартдир. Агар мен ухлаётган бўлсам, буни «ухловчи» деб исмланади. Уйқу содир этилаётганда уни «ухловчи» деб исмламасликни имкони йўқ. Ҳамда турган инсонни, «турувчи» деб исмламасликни иложи йўқ, йўқ у «турибди»! Биз буни айтамизми ёки йўқ! Нима учун? Чунки бу албатта ақл ва тилдан келиб чиқади. Кимки ухласа – «ухлаяпти» деб, турган инсонни – «турибди» деб, ураётган инсонни – «уряпти» деб исмлаймиз, агар инсон урмаётган бўлса, уни уряпти деб исмлолмаймиз. Агар инсон ухламаётган бўлса, уни ухлаяпти деб исмлолмаймиз. Демак, у ширк содир эткандан сўнг уни «мушрик» деб исмлаймиз. Агар ширк содир этган бўлса, тил томонидан уни «мушрик» дейиш шартдир. Сўнг, уни диндан чиққанлиги ва қатл қилиниш шартлиги ҳақида ҳукм чиқариладими ёки йўқми? Бу ерда энди жаҳолатга узр бериш масъаласида тўхтаймиз. Узрликми ёки йўқми? Агар у тавҳид маълум бўлмаган ерда яшаса, мана шу нуқтада олимларни ўртасида ихтилоф бор. Агарда тавҳид аниқ бўлиб, суннат зоҳир бўлса ва илм бўлса, бундай ҳолатда барча олимлар унга исм тушади (яъни у мушрик деб исмланади) ва уни кетидан ҳукм жорий бўлади, деб иттифоқ қилдилар. (яъни кофирни устига тушираладиган ҳукм, бу дунёдаги жазо ва агар шу билан ўлса жаҳаннам аҳли дейилади) Кейинги масъалага келадиган бўлсак, мисол учун кимдир чўлда улғайди ёки унга илмдан ҳеч нима етиб бормади ва у ширкка тушиб қолди. Қурбонликни Аллоҳ учун қилмади, Аллоҳдан нажот сўрамади. Биз уни хоҳлаймизми йўқми «мушрик» деб исмлаймиз. Чунки бу тил масъаласи. Агарда шундай бўлса, уни диндан чиққанлиги ва қатл қилиниши ҳақидаги ҳукм чиқариладими ёки йўқми? Уни жаҳолатига узр бераётган киши шундай дейди: «Йўқ», у мушрик! лекин унинг жаҳолати туфайли уни устига мушрик-кофирларнинг аҳкомлари туширилмайди (яъни жазо қўлланилмайди). Чунки жаҳолат (унга қуръон етиб келмагани) унинг устига ҳукм (кофирлар устига тушириладиган тўлиқ аҳкомларни) туширилишига монеълик (тўсиқ) ҳисобланади. Агар у ўзини жаҳолати билан узрлик бўлмайди, дейдиган бўлсак, у ҳолда исм пайдо бўлиши билан (яъни инсон «мушрик» деб исмланиши билан) унга ҳукм чиқади (яъни кофирлар устига тушириладиган тўлиқ аҳкомлар туширилади) ва бу иккинчи фикр саҳиҳроқдир. Тавҳид масъаласида жаҳолатга ҳеч кимга УЗР ЙЎҚ!)
قلت : فذكر رحمه الله تعالى ما أوجب له عدم إطلاق الكفر عليهم على التعيين خاصة , إلا بعد البيان والإصرار فإنه قد صار أمة واحدة , لأن من العلماء من كفره بنهيه لهم عن الشرك في العبادة , فلا يمكن أن يعاملهم إلا بمثل ما قال , كما جرى لشيخنا محمد بن عبد الوهاب رحمه الله تعالى في ابتداء دعوته , فإنه إذا سمعهم يدعون زيداً بن الخطاب ـ رضي الله عنه ـ قال : الله خير من زيد . تمرينا لهم على نفي الشرك بلين الكلام , نظراً إلي المصلحة وعدم النفرة . والله سبحانه أعلم .وصلى الله على سيدنا محمد, وعلى آله وصحبة وسلم .
Айтаманки (Абдурраҳмон ибн Ҳасан): шайхул ислом роҳимаҳуллоҳ хос муайян бир одамни куфрини таъкид қилмаслик керак эканлигини зикр қилди, фақатгина тушинтиришдан (далилдан) сўнг ва у одам у (куфрда) қайсарлик қилсагина уни куфрини таъкидлашда ҳеч бир монеълик йўқ, у киши бир уммат бўлиб бўлди. Чунки уламолардан (мушрикни) ибодатдаги ширкдан қайтариб (яъни унга далиллар қоим қилиб, бу ишни тушунтириб) туриб ҳам такфир қилганлари бор (яъни, шайхнинг бу гапдан мақсади, бирор бир киши ширк қилса, унга далил қоим қилиш керак деганда, у кишини ширк қилса ҳам мусулмон деб атаб ҳужжат қоим қилинади дегани эмас. Аксинча, бир одамга уни кофир санаб туриб ҳам, ширкидан тавба қилиш учун, мушрик деб санаб туриб, далил ва ҳужжат қоим қилишни назарда тутяпти). У (ширк қилган, мушрикларга) фақатгина ўз қилган амалига яраша муомила қилинади, ҳудди бизнинг шайхимиз Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб роҳимаҳуллоҳда даъватларининг бошланишида бўлгани каби, вақтики у киши Зайд ибн Ал Хаттоб розиаллоҳу анҳу қабрлари ёнида туриб, у кишига дуо қилаётган одамларни дуосини эшитганларида, шайх уларга қарата: “Аллоҳ Зайддан яхшидир” деган сўзларидай. Бу ерда у киши, умумий фойда (маслаҳа) ва нафрат туғдирмаслик мақсадида, юмшоқлик билан ширкни рад қилган эдилар (яъни Зайд ибн Ал Хаттоб қабрига бориб дуо қилган кишини хузурига келиб, Зайддан Аллоҳ яхши дегани бу у ширк қилаётган мушрикни мусулмон санаганлар, кофир санамаганлар дегани эмас. Чунки бир кишини кофир санашлик бошқа масъала, аммо бир кишини олдига бориб уни мушрик/кофирлигини очиқ юзига айтишлик эса, бошқа бошқа масъаладир. Уни бориб юзига кофирлигини айтишлик фақатгина имкон бўлиб, зарар бўлмаса, имконига қараб айтилади. Лекин қалбида марази бўлган зиндиқ-жаҳмийлар ушбу шайхни сўзини ҳам келтириб, мана шайх ширкни кўриб туриб ҳам такфир қилмадилар деб у кишини сал кам ўзларига ўхшатиб қўймоқчи бўладилар. Бу эса ҳудди Ийсо алайҳиссаломни қайсидир насроний кофир, у зотни илоҳ санаганини биз эшитиб қолсак, уни ҳузурига бориб Ийсо алайҳиссалом илоҳ эмас, у фақатгина Аллоҳнинг пайғамбаридир ҳолос деганимиз, биз насронийларни такфир қилмадик дегани эмаску ахир, ушбу юқоридаги сўз ҳам ҳудди шунга ўхшашдир) Валлоҳу аълам. Сўзимизнинг сўнгида саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга ва у кишининг аҳли оилаларига ва саҳобаларига Аллоҳнинг салоту саломлари бўлсин деб қоламиз.
المصدر : نقلا من كتاب «الدرر السنية في الأجوبة النجدية» ( الجزء الثاني , من الصفحة 202 إلى 211 ) .و قد اعتمدت بعد الله عز و جل في تصحيح بعض الأخطاء المطبعية القليلة جدا على كتاب «مجموعة التوحيد النجدية» ( طبعة الأمانة العامة للاحتفال بمرور مائة عام على تأسيس المملكة العربية السعودية , 1419هـ . من الصفحة 189 ألى 196(
Манбаълар: (Дурар Ас Санния 2/202-211), (Мажмуъат Ат Тавҳид Ан Наждия, 189-196)
TAVHID SAHIFASI 