Дини номаълум бўлган кишини, ўзи яшаб турган халққа нисбатланади

Дини номаълум бўлган кишини, ўзи яшаб турган халққа нисбатланади.

بسم الله الرحمن الرحيم

Аллоҳ таъоло айтади:

وَلَوْلَا رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَنِسَاء مُّؤْمِنَاتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطَؤُوهُمْ فَتُصِيبَكُم مِّنْهُم مَّعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَن يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَاباً أَلِيماً

Агар (Маккада) сизлар билмайдиган мўмин кишилар ва мўмина аёллар бўлмаганда эди — сизлар уларни билмасдан (мушриклардан деб ўйлаб) бостириб — ҳалок қилиб қўйиб, улар сабабли сизларга ор-гуноҳ етмаганда эди. (Аллоҳ сизларни Маккага юриш қилишдан тўсмаган бўларди). Аллоҳ Ўзи хохлаган кишиларни Ўз раҳматига дохил қилиш учун (яъни уларни мушриклар қаторида ҳалок бўлиб кетишларидан асраш учун сизларни жанг қилишдан тўсди). Агар (мўминлар) ажралиб олганларида, албатта улардан (яъни Макка аҳлидан) кофир бўлган кимсаларнни аламли азоб билан азоблаган бўлар эдик. (Ал Фатҳ: 25)

Абу Лайс Самарқандий айтади:

{ وَلَوْلاَ رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَنِسَاء مُّؤْمِنَـٰتٌ } بمكة { لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ } أنهم مؤمنون، يعني لم تعرفوا المؤمنين من المشركين

«Агар мўмин кишилар ва мўмина аёллар бўлмаганда эди» яъни Маккада улар мўминлар эканини «сизлар билмайдиган» яъни мушрикларни орасидаги мўминларни таний олмасдилар. (Бахрул Улум)

Имом Қуртубий айтади:

قوله تعالى: { وَلَوْلاَ رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ } يعني المستضعفين من المؤمنين بمكة وسط الكفار؛ { لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ } أي تعرفوهم. وقيل لم تعلموهم أنهم مؤمنون. { أَن تَطَئُوهُمْ } بالقتل والإيقاع بهم؛

«Агарда мўмин кишилар бўлмаганда» яъни Маккада кофирлар орасидаги заиф-ночор бўлган мўминлар. «Сизлар уларни билмайдиган» яъни сизлар уларни танимайдиган. Шунингдек айтиладики: сизлар уларни мўмин эканликларини билмасдингиз. «Уларни бостириб қўйишингиз мумкин эди» уларга жанг ва уларни қатл қилиб. (Жамиъул Аҳкамил Қуръан)

Оятнинг маъноси шундаки, Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккада мушриклар орасида яшовчи барча нотаниш ва номаълум бўлган кишиларни Макка аҳлига нисбатлаб, мушриклардан санардилар. Аллоҳ таъоло Маккада ўз иймонини яшириб яшовчи мўминлар бор эканини билиб, Ўз пайғамбарини улар борасида огоҳ қилиб қўйди.

Аллоҳ таъоло айтади:

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَن يَصَّدَّقُوا فَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ عَدُوٍّ لَّكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ

Мўмин мўминни ўлдирмас. Магарам хато билан қилиши мумкин. Кимки мўминни хато туфайли ўлдириб қўйса, бас, унга мўмин қулни озод қилиш ва (ўлганнинг) аҳли кечирмасалар, дия бериш вожиб бўлади. Агар у (мўмин киши) сизга душман қавмдан бўлиб (яъни кофирлар ерида яшаса), ўзи эса мўмин бўлса, мўмин қулни озод қилиш вожиб бўлади. (Нисо: 92)

Имом Ибн Жарир Ат Тобарий оят тафсирида айтади:

فإذا قتل المسلم خطأ رجلاً من عداد المشركين والمقتول مؤمن والقاتل يحسب أنه على كفره، فعليه تحرير رقبة مؤمنة.

Агар мусулмон киши хатоан мушриклар орасида (яшовчи) кишини қатл қилиб қўйса ва қатл қилинган киши мўмин бўлган бўлса ва уни ўлдирган қотил киши эса, уни куфрда (бўлган кофир) деб ҳисоблаган бўлса, у қотил киши мўмин қулни озод қилиши керакдир. (Жамиъул Баён фий Тафсирил Қуръан)

Имом Бағовий айтади:

 أراد به إذا كان الرجل مسلماً في دار الحرب منفرداً مع الكفار فقتله من لم يعلم بإسلامه فلا دية فيه، وعليه الكفارة

Шу нарса ирода қилиняптики, агар мусулмон киши дорул харбда бир ўзи кофирлар билан бирга бўлса ва уни исломи ҳақида билмаган одам, уни қатл қилиб қўйса, қатл қилган киши дия бермайди, унга каффорот лозимдир. (Маъалимут Танзил)

Оят шунга далолат қиляптики, кофирлар орасида яшовчи ноташ ва номаълум бўлган киши зоҳиридан кофир деб ҳисобланади, токи у ўзини динини изҳор қилмагунига қадар.

جاء في المبسوط — (3 / 76) السرخسي (أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ كَانَ فِي دَارِ الْحَرْبِ إذَا لَمْ يُعْرَفْ حَالُهُ يُجْعَلُ مِنْ أَهْلِ دَارِ الْحَرْبِ بِخِلَافِ مَنْ كَانَ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ يُجْعَلُ مِنْ الْمُسْلِمِينَ إذَا لَمْ يُعْرَفْ حَالُهُ)

Ҳанафий олим, Ас-Сарахсийнинг Ал Мабсут (3/76) китобида айтиладики: Наҳотки сен кўрмасанг (билмасангки) дорул ҳарбда (кофирлар диёрида) турган кишини агар унинг ҳолати номаълум бўлса, унга ана ўша дорул ҳарбнинг аҳлини (кофирларни) ҳукми берилади ва акси ҳам, кимки дорул исломда турган бўлса ва агар унинг ҳолати номаълум бўлса, унга мусулмон ҳукми берилади.

جاء في الشرح الكبير لابن قدامة — (2 / 358) الاصل أن من كان في دار فهو من أهلها يثبت له حكمهم ما لم يقم على خلافه دليل.)

Ҳанбалий олим, Ибн Қудоманинг Аш-Шарҳул Кабийр (2/358) китобида айтиладики: Чунки асл, бу ким бирор диёрда турган бўлса, у уларнинг аҳлидандир. У кишига ўша диёр аҳлининг ҳукми қўйилади, токи унинг хилофига-зиддига далил келмагунига қадар.